كوب

 

نقطه‌ی پرگار

(ورسیونِ 4)

برای علی شکیبایی و زاویه‌های‌مان

 

از خودشیفتگی‌های «ما» معماران، یا دقیق‌تر، از خودشیفتگی‌های به‌اصطلاح «دیسیپلینِ»[1] معماری، یکی اعتماد‌به‌نفسی‌ست که معماری در حدِّ عاملیتِ خود دارد: عاملیت در ترسیم و ساختِ آینده؛ عاملیت در تعیین‌تکلیف‌های فضایی که خود به تعیین‌تکلیف‌هایی برای زندگیِ آدم‌ها قرار است یا باید(!) منجر شود و... غیراز این‌ها، این خودشیفتگی یا اعتماد‌به‌نفس، نمودهای دیگری هم دارد. در این یادداشت می‌خواهم به دو نمونه بپردازم که با هم مرتبط‌اند. پیش از آن اما یادآوریِ 2 نکته ضروری‌ست:

1.‌ در این یادداشت و به‌طورِ کلی خیال می‌کنم که تفکیک یا دوگانه‌ی پروسه‌ی طراحیِ فضا و جریانِ زندگیِ فضا، موضوعی خیلی مهم و ضروری‌ست. فضا به‌مثابهِ موضوعِ «تخصصیِ» حرفه یا علم یا «دیسیپلینِ» معماری، با فضایی که «مردم» تجربه می‌کنند، دو حیطه‌ی به‌کلی متمایز است. «مردم»ی که فضایی را تجربه می‌کنند، الزامن و در اغلبِ موارد، از جریانِ طراحی، به‌کلی بی‌خبر و البته به آن بی‌اعتناند. در بسیاری از فضاها، کاربری‌ها از پسِ کاربری‌ها می‌آیند و رنگ عوض می‌کنند و «مردمِ» هر فضا و هر کاربری، «معماریِ» خود را می‌کنند.

2. در این یادداشت، دو نوع معماری را از هم کم‌وبیش متمایز می‌کنم (هرچند این‌ها هم مثلِ همه دوگانه‌ها جاهایی مرزهای مشخصی ندارند): معماریِ رسمی و معماریِ غیررسمی. آن‌چه این‌جا از آن به «معماریِ رسمی» یاد می‌کنم، معماریِ حرفه‌ای و تخصصی‌ست با همه اسبابِ حقوقی و حرفه‌ایِ آن. در این نوشته، از این نوع معماری جاهایی به «گفتمانِ معماری» هم تعبیر می‌شود. معماریِ غیررسمی اما در این نوشته (که همه‌جا آن را در « » می‌گذارم)، عبارت است از نوعی معرفت یا خویش‌کاری یا مشغله‌ یا حساسیتِ مکانی/فضایی که می‌توان به عمومِ آحادِ بشریت نسبت داد و البته دست‌آوردهای عینیِ فضاییِ خود را هم دارد.[2]

و اما آن دو نمونه از نمودهای خودشیفتگیِ «ما» معماران در معماریِ رسمی:

اول: «کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ معمار و اهمیتِ آن، چه در طراحی (خودِ معمار) و چه در به‌اصطلاح «فهمِ فضا» (مخاطب).

«کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ طراح، در جریان یا پروسه‌ی معماری (که، همان‌طور که اشاره کردم، حیطه‌ای‌ست متمایز از تجربه‌ی فضا)، به‌عنوانِ یک دست‌آویز یا نقشه‌ی راهِ طراحی، کارکردهای خود را دارد. علاوه‌براین، «کانسپت» را می‌توان نوعی سوبژکتیویته‌ یا ذهنیتِ معمار، به‌مثابهِ سوژه یا فاعلِ شناسا، تعبیر کرد؛ فاعلی که اراده و سپس امکانِ طرح‌اندازی بر هر اندازه خاکِ یک سرزمین را دارد. بی‌شک معمار و معماری حداقل از این حد یا این نوع عاملیت و فاعلیت برخوردار است (که البته در اغلبِ قریب‌به‌اتفاقِ موارد متکی‌ و طفیلیِ سرمایه/کارفرماست). قصدم تهی کردنِ معماری از هر قدر عاملیت نیست. حداقلش این است که معمار/معماری می‌تواند ابژه‌ی فراگیری را، در هر مقیاس و اندازه‌ای، ایجاد کند (ولو به‌مددِ سرمایه و کارفرما) که البته هما‌ن‌قدر که تاثیراتش مثبت است، منفی هم می‌تواند باشد. اما وقتی که «کانسپتِ» معمار، به‌مثابهِ «نیتِ مولف»، بر اراده‌ای تعبیر می‌شود که بر ماهیت و سرنوشتِ فضا مسلط است، اشعه‌های خودشیفتگیِ معماری ظهور می‌کند. گویی «کانسپتِ» معمار قرار است یا می‌تواند سرنوشتِ فضا و باشندگانِ آن را، تعیین کند.

دوم: صورت‌بندیِ طراحی به‌مثابهِ «روایت»، «سناریو» و تعابیری از این‌دست که به‌خصوص در سال‌های اخیر یا خیلی اخیر، بیش‌تر و بیش‌تر درباره‌ی آن می‌شنویم. (کم‌تر می‌خوانیم و بیش‌تر می‌شنویم؛ چون «گفتمانِ» معماریِ معاصرِ ما گویی بیش‌تر به گفتن روی انواعِ صحنه وُ رسانه تمایل دارد تا نشستن در اتاقی دربسته و نوشتن؛ همان‌طور که به تماشا و شنیدن، بیش‌تر از خواندن).

گویی گفتمانِ معماری، سیطره‌ی معمار/معماری را بر فضایی که طراحی می‌کند کافی ندانسته که ذهنیتِ معمار را، به «روایت» و «سناریو» تعبیر می‌کند. حتا اگر بحثِ «شخصِ معمار» نیست، «روایت» و «سناریو»، فرافکنیِ ذهنِ معمار/معماری بر فضایی‌ست که معمار «می‌سازد» و در اغلبِ قریب‌به‌اتفاقِ موارد، سپس از آن فاصله می‌گیرد. در اغلبِ موارد معمار حتا یک‌بار هم فضایی را که «خودش» ساخته است، به‌صورتِ «عادی» یا روزمره، تجربه نمی‌کند. اگر «سناریو»، هرنوع روند یا توالی (sequence)، و «روایت»، هرنوع قصه یا سرگذشت باشد که از ذهنِ معمار، بر فضایی که طراحی می‌کند، بار یا فرافکنی می‌شود اما سپس معمار از آن فضا جدا می‌شود، چه چیز بقای این فرافکنی را در دنیای زندگیِ عادیِ آن فضا تضمین می‌کند؟ من فکر می‌کنم تقریبن هیچ‌چیز. سوالِ شاید مهم‌تر این است که بقای این فرافکنی در زیست‌جهانِ آن فضا، اصلن چه اهمیتی دارد؟ فکر می‌کنم تحقیقن هیچ‌چیز. به‌نظرم این بیش‌تر از همان خودشیفتگی یا درواقع نوعی تزویرِ «حرفه‌»ی معماری‌ست که با ادعای «دیسیپلین»، می‌خواهد سیطره‌ی خود بر فضا/سرزمین را القا و مستدام کند.

نکته‌ی ظریف و مهم در این‌جا این است که هم «کانسپت» و هم به‌خصوص «روایت»، بیش‌از آن‌که به عمل و روندِ طراحی مربوط باشد، به فهم، ادراک و تجربه‌ی فضا مربوط است. به‌عبارتِ دیگر، این هرمنوتیکِ فضاست که می‌تواند «کانسپتی» را به یک فضای معماری نسبت دهد یا برداشتی روایی از آن فضا داشته باشد. از آن‌چه در اتمسفرِ امروزِ معماری می‌بینم، به‌نظرم ما این دو حیطه را یک‌جورهایی خلط یا تابه‌تا کرده‌ایم. بسیار بیش‌از آن‌که از فهم وُ تجربه‌ی فضا توسطِ مخاطب/کاربر گفته یا نوشته شود، آن‌چه تبیین و شرحِ «کانسپتِ» طرح را به‌عهده دارد، مدارکی‌ست که توسطِ خودِ طراح تهیه شده و درواقع بازنمایی‌های معمار است از «اثرِ» خودش. این نوع مدارک (که معمولن متشکل است از نمودارها و دیاگرا‌م‌ها، مدارکِ فنی، شبیه‌سازی‌ها، عکس‌های «حرفه‌ای» و «زیبا» و بالاخره کلماتی چند در «توضیحِ ایده»)، علاوه‌بر انواعِ پویانمایی‌ها و بازنمایی‌های فن‌آورانه‌ی روز، آن‌قدر وسیع و اشباع‌کننده است که گاه جای تجربه‌ی فضا را می‌گیرد؛ و چه‌بسا وقتی می‌خواهیم به آن حیطه‌ی فهم وُ ادراک بپردازیم، به‌جای تجربه‌ی زنده و «واقعیِ» فضا، به «تجربه‌»ی مجازیِ فضا به‌واسطه‌ی این مدارک بسنده می‌کنیم.[3]

 

فکر می‌کنم کم‌تر رشته‌ای مثلِ رشته (دیسیپلین؟) معماری می‌توان سراغ کرد که درعینِ جداییِ دانش یا علم/فن‌اش از مردمانِ غیرحرفه یا به‌اصطلاح «غیرمتخصص»، چنین با زندگی و زیستِ روزمره‌ی آدم‌ها مرتبط باشد. با وجودِ چنین ارتباطِ تنگاتنگِ چه‌بسا ناخودآگاه (فضا در ناخودآگاهِ مردم)، گفتمانِ معماری مصرّ است که این موضوع یا مقوله را به‌مثابهِ یک «دیسیپلین» صورت‌بندی کند. می‌گویم گفتمانِ «معماری»؛ و مقصودم علاوه‌بر حرفه و فنِ معماری، طیفی از انواعِ حواشیِ معماری‌ست: مسابقات، جایزه‌ها، جشنواره‌ها، دوسالانه‌ها، نمایشگاه‌ها، پاویون‌ها، روزنامه‌ها و مجلات، پادکست‌ها، ژست‌ها وُ مراودات، مُدها (ازجمله مدهای لباس‌های خودِ معمارها)، مصالح (تجارت و مُد)، ستاره‌ها و...

میبل او. ویلسن (Mabel O. Wilson)، معمار و پژوهشگرِ امریکایی، در مصاحبه‌ای، پا را فراتر از این می‌گذارد و می‌گوید: «من در تدریس تاریخ معماری، همواره می‌کوشم به روشنی توضیح دهم که بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم، در غرب پدید آمده است. معماری به‌طور مشخص یک شیوه از ساخت‌وساز غربی است که از اروپا سرچشمه گرفته است؛ [یعنی] شیوه‌ای نیست که مردم سرتاسر دنیا، در طول تاریخ، برای ساختن محیط‌های زیسته‌ی خود به کار می‌گرفته‌اند.» بعد هم تاکید می‌کنند که: «به‌رسمیت‌شناختن این تفاوت مهم است.» با این سخن‌ها هیچ عجیب نیست که خانم او. ویلسن، کمی بعد بگوید: «بدون فهمیدن سرمایه‌داری نمی‌توان معماری را فهمید.»

این نوع تعریف و تحدید یا دیسیپلینری‌کردنِ معماری، و تبدیلِ معماری از نوعی خویش‌کاری یا معرفتِ بشری به یک «دانش» یا «تخصص»، به‌نظرم نمونه‌ یا پروژه‌ای از برساختنِ همان «گفتمانِ» پیش‌گفته است؛ و چه کسی‌ست که رابطه‌ی گفتمان را با قدرت/سلطه نداند؟ نکته‌ی قابل‌ملاحظه این است که برساختن و تقویتِ این «گفتمان»، تضمینِ «حرفه»‌ی معماری‌ست. این درست همان چیزی‌ست که در هرچه «تخصصی‌»تر کردنِ معماری (یا به‌قولِ خانم ویلسن: «بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم») می‌توان دید. من خیال می‌کنم (خیالی که از تجربه‌ی خودم برمی‌آید)، مواردی چون تخصصی‌‌کردنِ معماری، تدوینِ یک «دانش» به‌نامِ معماری، تعریفِ «دانشِ معماری» به‌مثابهِ یک دانشِ غربی، تمایزِ معماریِ رسمی از «معماریِ» غیررسمی یا هر معماری «بدونِ معماران» و...، ترفندهای تعریفِ معماری به‌مثابهِ یک «دیسیپلینِ تخصصی» و تضمینِ حرفه‌ی ما معمارانِ نسبتن محترم است. این ترفندها، ابزارهای خود را هم می‌خواهد و «کانسپت» و «روایت»، یا درواقع استعلا یا برکشیدنِ این دو مفهوم، در طراحیِ معماری، از همین ابزارهاست.

منکرِ کارکردهای کانسپت و روایت، به‌مثابهِ دست‌آویزهای معمار در «طراحی» به‌مثابهِ عملی خلاقانه نیستم. طراحی بدونِ ایده، می‌تواند طراحی را به یک حلِ مسئله‌ی مکانیکی و «بی‌طرف» تبدیل کند؛ اما استعلای مقولاتی مثلِ «کانسپت» هم می‌تواند طراحی را به وانمایی‌های مالوف در انواعِ رسانه تبدیل کند یا از آن، برداشتی رومانتیک به‌دست دهد.

من اما نه‌تنها از آن استعلای «کانسپتِ» طراح در ساختنِ فضا پرهیز می‌کنم، بل‌که ترجیح می‌دهم از «کانسپت»، حتا در همان مقامِ دست‌آویزی برای سامانِ طراحی هم، فقط (بله، فقط) به‌عنوانِ یک «انگاره» یا «خیال» تعبیر کنم؛ انگاره‌ای (یا همان «ایده») که عبارت از یک‌جور موضع‌گیریِ معمار نسبت‌به صورت‌مسئله و وضع‌موجود است؛ انگاره‌ای کم‌وبیش با شباهت‌هایی با «نیتِ مولف» در ادبیات؛ که هیچ‌کس منکرِ آن نیست اما بخشِ مهمی از فهمِ ادبیات (یعنی موقعیتِ مخاطب) با این «نیت» و استعلای آن کارِ چندانی ندارد.

گذشته از این، به‌‌نظرم «کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ طراح، حتا همان‌قدر اهمیت یا ماهیتِ «نیتِ مولف» در ادبیات را هم ندارد؛ چون معماری به‌هیچ‌وجه انسجام، استقلال و خودبسندگیِ ادبیات را ندارد (هرچند ادعایش را دارد). در خلقِ ادبی/هنری (فرمِ بدونِ کارکرد)، نیتِ مولف اگر (حداقل در برخی نحله‌ها) در حیطه‌ی «فهمِ» اثر تاثیر یا موضوعیتِ چندانی ندارد اما خلقِ ادبی/هنری، در اساس از نیتِ یک مولفِ مشخص، ناگزیر است. چنین سازوکاری اما در معماری، حداقل به‌اندازه‌ی ادبیات و هنر، صادق نیست زیرا معماری، فرمِ بدونِ کارکرد یا فرمِ «بی‌فایده» یا فرمِ «زیبا» نیست. علاوه‌براین، خلقِ معماری هم، با قائم‌به‌فرد بودن و با ناب (pure) بودنِ خلقِ ادبی/هنری قابل‌مقایسه نیست. (تفاوتِ این دو مقوله آن‌قدر است که فکر می‌کنم باید به‌جای کلمه‌ی «خلق» در یکی از این دو، کلمه‌ی دیگری وضع کنیم!) به‌اصطلاح «خلقِ» معماری، قرار نیست هیچ به دل‌بخواهی، رومانتیکی و شاعرانگیِ خلقِ هنری باشد؛ زیرا فرمِ معماری، با آن‌همه نیروی مالی، زیست‌محیطی، انسانی (کار) و اجتماعی که صرف می‌کند، به‌مراتب باید پاسخ‌گوتر، مقیدتر و «مفید»تر باشد.

خلاصه کنم.

البته که تصورِ مولکولِ معمارِ کم‌کارِ گم‌نامی مثلِ راقمِ این سطور، بر دامنِ کبریای گفتمانِ «معماری» گَردی ننشاند و تناسبِ این‌دو مانند تناسبِ آن مگس با سیمرغ است؛ اما جسارتن مرقوم می‌دارم که خیال می‌کنم «ما» معمارها، عاملیتِ خود را زیادی جدی گرفته‌ایم. بیش‌تر جرات می‌کنم و عرض می‌کنم که به‌نظرم خودِ به‌اصطلاح «دیسیپلینِ» معماری یا آن « بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم» را هم بیش‌از حد جدی گرفته‌ایم. این درحالی‌ست که علاوه‌بر مواردِ بی‌شماری (که یک‌جورهایی هم به قاعده تبدیل شده‌اند) از مواردی که معماری، عمدتن برساخته‌ی قدرت و سرمایه است، چه‌بسیار نمونه‌ها که «خردِ عوام» بر «تخصصِ» معماری فایق آمده و صلاحِ خود را بهتر تشخیص داده است. این‌ تازه به‌جز آن مواردی‌ست که آن «خردِ عوام» یا نیازِ مردم، «تخصصِ» معماری را، چون دست‌وپاگیر بوده و صورت‌مسئله را به‌زعمِ آن‌ها، «الکی پیچیده» یا «گران» کرده است، دور زده و اتفاقی هم نیفتاده است! از این‌ها بگذریم و به نمونه‌ی اصیل‌تر و جدی‌تری اشاره کنیم: آن‌جاهایی که اساسن معمار به‌مثابهِ «مولفِ» معماری، با انواعِ بحث‌های مشارکتِ مردم یا کاربر، زیرِ سوالِ جدی می‌رود.[4]

از کجا به کجا رسیدم! از ابزارهای گفتمان‌سازی چون «کانسپت» و «روایت» شروع کردم و رسیدم به تالیفِ معماری. به‌هرحال همه‌ی این‌ها، در جهتِ تبیینِ این سخن یا ایده است که اگر بخواهیم «معماری»، ماموریتِ خود را (هرچه باشد)، «به‌درستی» انجام دهد، از آن‌جا که معماری برای زندگی‌ست نه زندگی برای معماری، باید «معماری» را از بندِ کلان‌روایت‌هایی چون گفتمان و دیسیپلین و تخصص و هنر و اثر و «دانش» و...، حتا شاید از بندِ ترمینولژیِ معماری، و از استعلای مفاهیمی چون «کانسپت» و «روایت» و مانندشان که سیطره‌ی معمار را بر فضا برمی‌کشد، برهانیم (یا تا حدِ امکان برهانیم) و آن‌را هرچه بیش‌تر به جهانِ واقع (اتفاقن جهانِ بیرون از «متن»)، شاید حتا به یک پراتیکِ «عمومی» یا به یک‌جور مشغله‌ی «مردمِ عادی» نزدیک (تا حدی نزدیک) کنیم؛ باید معمار، از نقش‌های مالوفِ مولف/ستاره، به نقش‌های متواضعانه‌تر و مسئولانه‌تری چون تسهیل‌گر/کنش‌گر (که اتفاقن در معماریِ رسمی هم امکان‌پذیر است) میل کند. و بالاخره بپذیریم که در این پراتیکِ عمومی، «ما» معمارها حداکثر «نقطه‌ی پرگار»ایم؛ با همه‌ی ایهامی که این عبارت دارد...

 

آرش اخوت (معمارِ پاره‌وقت!). آبان 05

<آرش اخوت cooob@hotmail.com>