September 14, 2019

دخترِ آبی
پروانه‌ی سفید
از آسمانِ گلگون گذشت
بر چمنِ سبزِ متروک نشست
شررِ گرمش
شبِ سیاه را
سفید کرد
سفید
سفید.
         ورسیون 1.شهریور 98    


May 29, 2019


باز
----------------

صبحی‌ست
دوباره من از خودم بیدارم
خودم‌ام باز
من که از خودم ملال‌ام
سررفته‌ام
از خودم
لبریز
صبحی‌ست
و من همان دوباره خودم‌ام
همان.
                        اردی‌بهشت 98

March 01, 2019


به‌نازکی‌ت
سوراخِ تو نقطه‌ای‌ست
در لفظِ نوکِ زبانِ من.
چشم‌های رفته‌ات
مرا هم می‌برَد
و آه
ابری معطل است
پشتِ پنجره‌های مبهم
پشتِ نازکیِ تو.
                             اسفند 97

January 21, 2019




جیغِ مسجد
در گوشِ خوابِ محله‌
شب از کرانه‌گی هم گذشته است
و صبحِ فاسد از پسله‌ها سرمی‌رسد.
موذّن بمیر!
خواب گناه نیست!
                             دی 97

January 03, 2019



در خوشی‌ها و مصایبِ شغلِ من

در 47 ساله‌گی، بعد از 25 سال کار در یک حرفه (البته با افت‌وخیزهاش) و نزدیک به 15 سال کار در یک شرکتِ کم‌وبیش پررونق، دچارِ نوعی بحران شده‌ام. سرِ پیری و معرکه‌گیری! نمی‌دانم این بحران را دقیقن چه نوع بحرانی بنامم؟ یک‌جور بحرانِ شغلی که از نوعی بحرانِ معرفتی یا فکری آب می‌خورَد. اما این بحران، یک بحرانِ شغلی یا حرفه‌ای‌ست، نه بحرانِ کار.
به‌نظرم میانِ «شغل» و «کار» باید تمایزی گذاشت. شاید بهتر باشد پیش از پرداختن به چندوچونِ بحرانم، کمی به این تمایز و اهمیتِ آن بپردازم.
«کار»، نوعی خویش‌کاریِ هر آدمی‌ست. احتمالن هرنوع اشتغالِ ذهنی یا عملی را به امری که از جان و روحِ آدمی سرچشمه می‌گیرد، می‌شود «کار» نامید؛ چه از آن منفعتِ مادیِ مستقیم ومعیّنی حاصل شود، چه نه. چنین است که دراز کشیدن و فکر کردن هم می‌تواند کار باشد.
«شغل» اما نوعی روزمره‌گیِ کار است؛ یا کار است در روندی روزمره و هرروزه. «شغل»، کار است در سازوکاری حرفه‌ای، سودمند و تولیدگر که در کنارِ ضرورت و فایده‌هاش، مثلِ هرچیزِ دیگر اگر دچارِ روزمره‌گی شود، می‌تواند به نوعی خودبیگانه‌گیِ آدمی از خویش‌کاری‌هاش منجر شود.
با این اوصاف، «کار» در «شغل»، دیگر آن ماهیتِ خالص و خویش‌کارانه را ندارد و با پارامترهایی چون سرمایه، ایدیولژی، منزلت و چیزهایی از این قبیل مقیّد می‌شود. این وقت‌هاست که گاهی «کار» در یک «شغل»، به‌خصوص در یک شغلِ ناگزیر یا شغلی که فقط برای امرار معاش پیشه می‌کنیم، جوهره‌ی خویش را از دست می‌دهد. از سوی دیگر، به‌نظر من «خوش‌بختی» آن‌وقت است که «کار» و «شغل» هرچه بیش‌تر بر هم منطبق باشند. به‌عبارت دیگر، خوش‌بختی‌ وقتی‌ست که خویش‌کاریِ آدمی، موضوع و محتوای شغلش هم باشد.
به‌نظرم چنین صورت‌بندی و تمایزی میانِ «کار» و «شغل» (که مثلِ همه‌ی دوگانه‌ها، بیش‌تر نظری‌ست و در عمل، چنین تیز و متمایز نیست)، به خلوص و وجاهت و اعتبارِ «کار» می‌افزاید و آن را از کرختی و خودبه‌خودیِ روزمره‌گی محافظت می‌کند. من هم به‌کمکِ چنین صورت‌بندی‌ای حالا راحت‌تر می‌توانم بحرانِ خودم را بکاوم.

بخشی از بحرانِ من، که معرفتی و ذهنی‌ست، به همان مقوله‌ی «کار» مربوط می‌شود؛ سپس این بحرانِ معرفتی، خودش را بیش‌تر در مقوله‌ی «شغل»ِ من نشان می‌دهد و مرا درست‌وحسابی به‌هم می‌ریزد.
معماری برای من، خیلی بیش و پیش از شغل، همان «کار» یا درواقع نوعی خویش‌کاری‌ست. آن‌قدر دچارِ معماری‌ام که از بی‌اعتناییِ اغلبِ مردم به سطح‌های مختلفِ حساسیت‌های مکانی و فضایی در عجب‌ام. موضوع این نیست، اصلن این نیست، که انتظار داشته باشم همه‌ی مردم باید معمار باشند یا مثلن برای فرم و جنسیتِ فضاها و مکان‌ها‌شان (از خانه تا شهر)، تصمیم‌های خوشگل بگیرند. منظورم به‌هیچ‌وجه چنین چیزی نیست.  منظورم در درجه‌ی اول، نوعی حساسیت به مکان و فضا، هم‌راه با نوعی فاصله‌گذاری از فضا، به‌مثابهِ امری فراگیر و ناخودآگاه و عادی، ا‌ست که ما را دربر می‌گیرد و اغلب آن را، مثلِ هر امرِ عادی و روزمره‌ی دیگری، نمی‌بینیم یا درواقع به آن التفات نداریم. چنین حساسیتی به مکان، مثلِ حساسیت و التفاتِ ما به امرِ عادی، به‌خصوص اگر از وجهی انتقادی برخوردار باشد، به‌نظرم خودبه‌خود در ارتقای کیفیِ مکان و فضا و به‌طورِ کلی زیست‌بومِ ما، بی‌شک موثر است؛ بی‌آن‌که لازم باشد «معمار» یا «شهرساز» (حرفه‌ای) باشیم.
همین شمول یا همه‌گانی بودنِ مقوله‌ی التفات و حساسیت به مکان است که گاهی، و هرچه می‌گذرد بیش‌تر، معماری را، به‌عنوان یک حرفه و تخصص، با آن‌همه دنگ‌وفنگ‌اش، به‌خصوص در حیطه‌هایی مشخص، برای من  دچارِ تزلزل و تردید می‌کند. تردیدِ شخصِ من نسبت به معماری به‌مثابه حرفه، البته این حرفه‌ی عریض‌وطویل و پرسروصدا را دچارِ کوچک‌ترین تزلزلی نخواهد کرد. اما درموردِ خودم و شغلم، موضوع دارد کم‌کم بیخ پیدا می‌کند یک‌جورهایی.
واضح‌تر و سرراست‌تر بخواهم بگویم، معماری به‌مثابهِ «کار»، به‌مثابهِ نوعی خویش‌کاری، برای من هیچ کم‌اهمیت که نیست؛ به‌جرات، تمامِ لایه‌های زیستِ مرا با خود دارد. حتا خیال می‌کنم معماری «باید» بخشی از مشغله‌ی ذهنیِ همه‌ی آدم‌ها باشد. اما معماری به‌مثابهِ «شغل» و حرفه؟ داستان درست از همین‌جا شروع می‌شود.
به‌نظرم بخشِ بسیار قابل‌توجهی از حرفه‌ی معماری (از صورت‌مسئله‌ها یا نوعِ پروژه‌ها تا شیوه‌های اجرا و ساخت و بالاخره سازوکارهای مالی)، آن چیزی‌ست که به‌شخصه به آن، نه علاقه‌ای دارم، نه اعتقادی. درواقع به موضوعیتِ و اهمیتِ اغلبِ صورت‌مسئله‌های «حرفه‌ی معماری» تردید دارم. به‌عبارتِ دیگر خیال می‌کنم که بسیاری از پروژه‌های معماری، به‌خصوص در مقیاس‌های متوسط و بزرگ، خیلی پیش از آن که برای جامعه‌ی بشری (در هر مقیاس و اندازه‌ای) «ضرورت» و «فایده» (واژه‌های مناقشه‌برانگیز!) داشته باشند، در جهتِ منافعِ مالی یا عقیدتیِ گروه‌ها یا افرادِ محدودی‌ست.
همان‌طور که گفتم من نزدیکِ 15 سال است که در یک شرکتِ معماری کار می‌کنم. شرکتِ جوان و به‌نسبت کوچکی‌ست که حالا کم‌کم سری در سرها دارد. در این وضعیتِ بسیار نابه‌سامانِ اقتصادیِ فعلی که شرکت‌های کوچک‌وبزرگِ معماری، اگر تعطیل نکرده‌اند، بی‌کار یا بسیار کم‌کارند، هنوز کارهایی دارد؛ بی‌آن‌که خوش‌بختانه هیچ زدوبند و وابسته‌گی به هیچ منبعِ قدرت و ثروتی داشته باشد. از بسیار معدود شرکت‌های معماری‌ست که حقوقِ ماهانه‌ی پرسنل تقریبن به‌موقع پرداخت می‌شود. تعدادِ پرسنلِ دفتر، نه به‌اندازه‌ای‌ست که آدم احساسِ رکود کند، و نه آن قدر که منِ از جمعیت فراری را بِرَمَد. فضای دفتر، فضایی ساده اما با کیفیت و طراحی‌شده و دل‌نشین است؛ نورِ طبیعیِ خیلی خوبی دارد و...
پروژه‌های این شرکت متنوع است؛ اما بیش‌تر پروژه‌های عمومی با کارفرماهای خصوصی‌ست که ساختمان‌های متوسط و بزرگ را شامل می‌شود؛ چیزهایی مثل مجتمع‌های تجاری یا کاربری‌های مختلطِ تجاری/خدماتی/فرهنگیِ بزرگ؛ یا مجتمع‌های خدماتیِ بین‌راهی و... از قشم تا کناره‌های دریای خزر.
پس من چه مرگم است؟ چنین موقعیتی احتمالن برای خیلی‌ها غبطه‌برانگیز است. درحالی که اگر قرار باشد این «شغل» (و نه «کار»ِ معماری) را رها کنم، تقریبن هیچ گزینه‌ی جای‌گزینی ندارم؛ یعنی به‌لحاظِ شغلی، حداقل برای مدتی نامعلوم، رسمن بی‌کار خواهم بود؛ پس حالا که در «امنیتِ» چنین شغلی به‌سر می‌برم، بحرانِ من از کجاست و چی‌ست؟
در کشاکشِ معماری به‌مثابه خویش‌کاری و معماری به‌مثابه شغل، 4 دلیلِ اصلی، گاه به‌گونه‌ای متناقض‌نما، بحرانِ مرا شکل می‌دهد و دامن می‌زند:
1.      واهمه‌ی بی‌کاری (یا درواقع بی‌شغلی) و بی‌پولی در وضعیتِ آشفته‌ی فعلی و عواقبِ آن، مرا که مدتی‌ست، بل‌که مدت‌هاست (بیش از 2 سال) با چنین دودلی‌ها و تردیدها سروکله می‌زنم و هرچه می‌گذرد آشفته‌تر می‌شوم، از ترکِ شغلم بازداشته است. از سوی دیگر، همین محافظه‌کاری و مصلحت‌اندیشی، مرا در برابرِ خودم قرار می‌دهد. به‌عبارت دیگر، آن تصویرِ محافظه‌کار و ندانم‌کاری که از خودم برای خودم ترسیم می‌کند، بر بحرانِ من می‌افزاید. واهمه‌ی بی‌کاری (=بی‌پولی)، مرا در موضع و وضعیتی محافظه‌کارانه و گاهی حتا مستاصل ابقا می‌کند؛ وضعیتی که درعینِ نوعی نارضایتی از شغلم، به آن هم‌چنان تن می‌دهم. من اسمِ این وضعیت را، «وضعیتِ کارمندی» می‌گذارم؛ وضعیتی که همیشه از آن فراری بوده‌ام اما حالا، چندی‌ست احساس می‌کنم بیش از همیشه به آن دچارم.
2.      من به‌دلایلِ مختلف (که بحثش مفصّل است)، آدمِ پروژه‌های بزرگ نیستم. پروژه‌های معماریِ بزرگ، یک‌جور سیستمِ کارِ گروهی بسیار پیچیده و زمان‌بر است که آدم‌ها را تا حدِ زیادی در خودش ذوب می‌کند به‌نظرم. احتمالن خواهند گفت که من آدمِ «کارِ گروهی» نیستم. یک‌جورهایی درست است اگر «کارِ گروهی»، این تلقیِ وطنی‌ست که بقا، مصلحت و هویتِ «گروه» (سیستم، نظام، تشکیلات، شرکت، موسسه، قوم، فامیل، خانواده و...) بر بقا، مصلحت و هویتِ تک‌تکِ اعضای آن ارجح است. اگر این است «کارِ گروهی»، بله؛ من آدمِ این نوع به‌اصطلاح «کارِ گروهی» نیستم و حتا (زبانم لال!) خیلی هم با آن مشکل دارم. تصورِ من از کارِ گروهی، برخلافِ شکلِ رایج در ایران، «سوپ» نیست. من فکر می‌کنم کارِ گروهی «سالاد» است. (امان از این دوگانه‌ها!) بحثِ مفصّلی‌ست. شاید وقتی دیگر.
3.      در پروژه‌های بزرگ، ملاحظاتِ غیرفنی و غیرفرهنگی (من خیال می‌کنم معماری، حتا به‌مثابهِ حرفه، می‌تواند یا باید عملی فرهنگی باشد)، ملاحظاتی چون سرمایه (پول و بقا و افزایشِ آن)، جذابیت‌های عمومی یا درواقع عوامانه، مُد، کارفرما (صاحبِ سرمایه) و البته سیاست و ایدیولژی، گاه درست‌وحسابی به‌مصافِ ایده‌ها و آرزوهای معمار می‌رود؛ (بی‌آن‌که بخواهم از ایده‌ها و آرزوهای معمار، تصوری ایده‌‌آل و انتزاعی به‌‌دست دهم.) علاوه‌بر‌این‌ها، ملاحظاتِ فنی و اجرایی هم داستانِ دیگری‌ست. این توامانی و تعادلِ 3 دسته‌ پارامترهای سرمایه، اجرا (فن‌آوری) و طراحی البته از جذابیت‌ها و هم دشواری‌ها، درواقع از چالش‌های معماری‌ست. به‌عبارتِ دیگر «طراحی» در معماری، عملی انتزاعی و به‌نابیِ طراحی در هنرهای زیبا نیست. (از همین‌رو، اگرچه به‌شخصه بر نوعی اصالتِ فضا در معماری اصرار دارم، خیال می‌کنم معماری هنر نیست.) اما به‌خصوص در پروژه‌های بزرگ (یعنی همان‌جاها که معماری به‌شدت «تخصصی» و «حرفه‌ای» می‌شود)، خیلی‌وقت‌ها دو دسته‌ی اول، بر ملاحظاتِ طراحی و فرهنگیِ معماری (شاید همان «اصالتِ فضا») می‌چربد؛ گاهی کم‌تر، گاهی بیش‌تر. تجربه‌ام نشان می‌دهد که به‌خصوص در پروژه‌های بزرگ، در تضادِ یکی از دو پارامترِ سرمایه و/یا فنی/اجرایی با ملاحظاتِ طراحی، اغلب ملاحظاتِ طراحی و فضایی به‌راحتی فدا شده است.
4.      راستش بعد از 25 سال کار و کارآموزی‌ای که از اتفاق بیش‌تر هم در همین دسته‌ی پروژه‌های متوسط و بزرگ در شرکت‌های رسمیِ معماری بوده است، بیش از پیش حوصله‌ی من در برابرِ چنین صورت‌مسئله‌هایی بی‌تاب است و کم می‌آورد. علاوه‌بر این که دراساس موضوعیت و توجیهی جز طمع‌ و ولعِ مالی و/یا اهدافِ ایدیولژیک در پسِ اغلبِ پروژه‌های بزرگ (از مسکونی تا تجاری و صنعتی و حتا گاهی درمانی و فرهنگی/مذهبی و...) نمی‌یابم، فاصله‌ی زمانیِ زیاد با نتیجه و برآوردِ آن در صحنه‌ی بهره‌برداری و استفاده‌ی مردم هم، صبرِ مرا لبریز می‌کند و مرا به‌ورطه‌ی نوعی ملالِ پوچ‌انگارانه می‌افکند.
قصدم تعیینِ راه‌ورسم برای حرفه‌ی معماری نیست؛ نمی‌گویم که الزامن نباید ساختمان‌های بزرگ ساخت و دست‌آوردهای فرهنگیِ سرمایه‌داری را در زمینه‌ی معماری و خلقِ فضا (البته به‌نظرم خیلی کم‌تر از آن همه «دست‌آوردها» که رسانه در بوق‌وکرنا می‌دمد) منکر نمی‌شوم. درواقع در درجه‌ی اول دارم برای خودم، شخصِ خودم، راه‌ورسمِ «معماری کردن» تعیین می‌کنم.

فکر می‌کنم معمارِ خوب، بیش و پیش از آن که بلد باشد خوب طراحی کند، معماری‌ست که می‌داند کجاها نباید کار کند. معمارِ خوب معماری‌ست که بداند کجا نباید بسازد. هر نوع و هر حدی از معماری، دخل‌وتصرفی‌ست در زمینه‌ای شهری یا طبیعی. حتا معماری در زمینه‌ی شهر هم لاجرم تصرفی‌ست در طبیعت. تاریخِ معماری علاوه‌بر این که تاریخِ تحولِ فضاست، تاریخِ تصرفاتِ انسان در زیست‌بوم هم است. به‌عبارت دیگر، تاریخِ معماری، تاریخِ سرافرازی و غرورِ ما و البته سرافکنده‌گیِ ما در تصرفِ زیست‌بوم است. بی‌تردید معماری مسئولِ بخشِ قابل‌توجهی از ناپایداریِ زیستیِ روزگارِ ما است. در چنین وضعیتی به‌نظرم مسئولیتِ معمار (قرار بود برای خودم فقط تعیین‌تکلیف کنم!)، معماری در حداقلِ ممکن است. (یعنی درست برخلافِ آن چیزی که نظامِ سرمایه‌محور و ایدیولژی می‌خواهد یا بقای حرفه‌ی معماری ایجاب می‌کند.) این که این «حداقل» چی‌ست و چه‌گونه تعیین می‌شود، بحثِ مفصّل و پیچیده‌ای‌ست.
بی‌شک جریان‌های معماریِ «اصیل» و بامسئولیتی در روی این کره‌ی خاکی در حفاظت از زیست‌بوم درکاراند. گفتمانِ «معماریِ پایدار» یا شاید دقیق‌تر: «پایا» (sustainable architecture) از چنین مسئولیت یا درواقع الزامی سرچشمه می‌گیرد؛ گو آن که در بسیاری نمونه‌هاش بیش‌تر طرح‌واره یا پوسته‌ای بی‌محتواست که بیش‌تر به‌کارِ رسانه‌ها و ژورنال‌های پرآب‌ورنگِ معماری می‌آید.
در چنین منظومه‌ای من ذره غباری بیش نیستم. باوجود این برای خودم که می‌توانم رسالتی قایل باشم. تلاشم برای کاستن از کارِ معماری (درواقع تلاش برای تشخیصِ این که کجاها نباید بسازم) البته به تنبلیِ فطریِ من برمی‌گردد؛ اما موضوع فقط همین نیست.
چه باک! خیال‌پردازی را بر خودم روا می‌دارم:
دلم می‌خواهد دفترِ کوچکی (خیلی کوچک‌تر از این دفتری که حالا در آن کار می‌کنم) داشته باشم که پرسنلِ آن، بسته به نوع و تعدادِ پروژه‌ها، کم و زیاد می‌شود و در بیش‌ترین حالت از تعدادِ انگشت‌های یک دست بیش‌تر نمی‌شود.
در درجه‌ی اول، پروژه‌های «ضروری» را تعریف کنم و برای عملی شدنِ آن‌ها سازوکاری بیابم.
در غیر‌این‌صورت از پروژه‌هایی که دیگران تعریف می‌کنند، انتخاب کنم؛ و پروژه‌هایی را انتخاب کنم که:
·      نوعی «ضرورت» دارد؛ یعنی برای بقای «اصیل» و «واقعی» و «باکیفیت» و «پایا»ی آدمی (در تعریفِ هریک از این کلمه‌ها می‌شود مطلبی ساخت) لازم و مفید باشد.
·      به‌جای توسعه‌ی به‌اصطلاح انبساطی (در افق و ارتفاع) و تصرفِ زمین‌های نساخته، پروژه‌هایی را انتخاب کنم که حتی‌المقدور بازیافتی باشد؛ (چه بازیافتِ زمین، چه بازیافتِ فضا، چه بازیافتِ سازه‌ها و چه بازیافتِ مصالح.)
·      پروژه‌های «ساده»، «کوچک» و «عادی»
دلم می‌خواهد هرچه می‌توانم از تمایزِ حرفه‌ای و تخصصیِ میانِ طراح، سازنده و سرمایه‌گذار (کارفرما) بکاهم.
دلم می‌خواهد از حرفه‌ی معماری تا حدِ امکان تخصص‌زدایی کنم. من خیال می‌کنم معماری را، به‌خصوص در حیطه‌ی زندگیِ عادی و روزمره و «غیرحرفه‌ای» می‌شود (و شاید باید) از حیطه‌ی اهالیِ «تخصص» و «حرفه»، به همه‌ی مردم گسترش داد.

می‌دانم؛ خوب می‌دانم: علاوه‌بر بسیاری از خواننده‌گانِ این یادداشت، به‌خصوص معماران و شهرسازانِ متخصص و حرفه‌ایِ محترم (اگر اصلن این مطلب را بخوانند) به این حرف‌ها می‌خندند و چه‌بسا مثلن از ایده‌ی تخصص‌زدایی از معماری یا تلاش برای کم‌تر ساختن، کمی تا قسمتی خشمگین هم می‌شوند. من اما، همان‌طور که بحران‌های خودم را دارم، آرزوهای خودم را هم دارم.
                                                                                                اصفهان. آذر-دی 97

December 08, 2018


طعنه‌ای‌ست
یا اشاره‌ای
این برگ‌ریزه‌ریزه‌های ریزان
در هیاهوی رنگ؟
                                      آذر 97

November 06, 2018













وحی

پَرْک‌تر از جیغِ پرنده در کوه
غمین‌تر از طنینِ سُم‌ضربه‌ها بر سنگ
واحه در خودش تمام می‌شود
از تمامِ راه‌ها
از خودش شروع می‌شود
واحه
واحه
از انزوای تخته‌سنگی
با آسمانی لبریز
در دل.
                    چشمِ
سنگاب
                   لرزید
                   از سُم‌ضربه‌ها
                   بر سنگ.

پیامبرِ گم‌شده از تختِ سنگ‌ها فرود آمد
وحی در واحه‌ی منزوی نازل می‌شود
از انزوای بُنان
انجیربُنان
پسته‌بُنان
از انزوای قیچ
آویشن
بادامِ تلخ...
به اتکای صخره‌های دِبْش
برخیز!
که وحی
همین انعکاسِ فلق در سنگاب است
و این
طنینِ
غمینِ
سم‌ضربه‌های بزهای کوهی
بر سنگ.
                    چشمِ
سنگاب
                   لرزید
                   از سم‌ضربه‌ها
                   بر سنگ.
                                                   روستای کبودان. اردی‌بهشت 97

May 25, 2018



مادربزرگ‌ها در میدانِ نقش‌جهان
(ورسیون یک)

برای من از هیجان‌انگیزترین خاطراتِ مادربزرگم، خاطره‌ی بلال یا بستنی‌خوردنش است با چندنفری، از جمله دخترعمو و پسرعموش (که چند وقت بعد همسرش می‌شود)، در میدانِ نقش‌جهان. سالِ 1322 و آن وقت‌ها. بارها و بارها آن عصرِ قدیمی را با خودم تصور کرده‌ام. هیجانِ این حکایت، از حضورِ مادربزرگ‌ها و احتمالن مادرهاشان در فضای عمومی، آن هم به‌قصدِ فراغت است. درواقع، هیجانِ این داستان برای من، البته از حضورِ شخصِ دو مادربزرگم در میدانِ نقش‌جهان در سال‌های دور آغاز می‌شود اما در همین اندازه باقی نمی‌ماند؛ بل‌که به نوعی تجربه‌ی زیسته‌ی عمومیِ زن‌های اصفهانیِ به‌شدت سنتی فرافکنده می‌شود. چه‌بسا نوعی تجربه‌ی بسیار نو و شاید بی‌سابقه‌ی زیستِ شهری که عبارت باشد از فراغت در فضای عمومیِ شهری. مادربزرگِ 16 ساله‌ی من با دختر عموی 22 ساله‌اش (مادربزرگِ دیگرم) با مادرهاشان و پسر عموی 20 ساله‌اش در میدان نقش‌جهان (حالا همه رفته‌اند جز این یکی مادربزرگ). درواقع یک‌جور مجلسِ مقدماتیِ خواستگاری‌ست. و مگر می‌شود دخترهای جوان در این سن‌وسال پیشِ هم باشند و تیرتیر و ریز‌ریز نخندند. مادربزرگ جزییاتِ زیادی از میدان را، در آن عصرِ نمی‌دانم چه فصلی، به‌خاطر ندارد. حتا یادش نیست حوضِ بزرگِ وسطِ میدان بود یا نبود. من اما برای کامل کردنِ این روایت و غنای آن با جزییاتِ هرچه بیش‌تر، مجبورم به چیزهای دیگری جز خاطراتِ مادربزرگ متوسل شوم. باید به یک‌جور خاطراتِ شهر یا خاطراتِ جمعی متوسل شوم. مثلن مستنداتِ تاریخی‌ای که نشان می‌دهد در آن سال‌ها، حوضِ وسطِ میدان تازه ساخته شده است؛ و مستندات یا درواقع برداشت‌هایی از اسنادِ تاریخی که نشان می‌دهد میدانِ نقش‌جهان در آن سال‌ها تازه دارد شمایل و کارکردِ یک فضای عمومیِ شهری را به‌خود می‌گیرد و یکی از مهم‌ترین کارکردهای چنین فضایی، فراغت است.
من خیال می‌کنم حضورِ واقعی و البته استعاری یا نمادینِ مادربزرگ‌ها در میدانِ نقش‌جهان، وقتی که فضای عمومی در آن روزگار به‌کلی مردانه و حتا نرینه است، دارد از مرحله‌ی تازه‌ای از حیاتِ شهریِ جامعه‌ی ایرانیِ معاصر خبر می‌دهد. این مرحله تازه و مهم و البته به‌نظرم با مولفه‌های مشخصِ آن (که باید برشمرد و تشریح کرد)، بی‌سابقه است. این‌ها البته همه فرضیاتِ ناآزموده است و می‌تواند موضوعِ پژوهشی باشد.
عکس‌های زیر، نزدیک یک دهه بعد از بلال یا بستنی خوردنِ مادربزرگ‌های من در میدان نقش‌جهان است. این‌ها را یک عکاسِ روس (Dmitri Kessel ) در سال 1330 خورشیدی گرفته است. دوباره یک عصر است (و دو سه عکسی هم پیش‌ازظهر است) و این‌همه آدمِ عادی، و آن‌همه زن (تعداد زن‌ها و بچه‌ها از مردها انگار بیش‌تر است) در میدانِ نقش‌جهان. عناصرِ متعددی در این عکس‌ها، از ماهیتِ فراغتیِ به‌نظرِ من تازه و بی‌سابقه‌ای در حیاتِ شهریِ ایرانی (حتا متفاوت از پیک‌نیک کنارِ پل خواجو) حکایت دارد:
حوضِ پرآب با فواره‌های روشن
کف‌سازی و محوطه‌سازیِ میدان
پایه‌های روشنایی
گردآمدنِ آدم‌ها دورِ حوض
تماشای حوض (تماشا، تماشای شهر)
زن‌ها اغلب با چادرهای غیرسیاه
مردها و زن‌های بچه‌به‌بغل
حضورِ بچه‌های نوجوان
یک چیزِ دیگر هم، یا درواقع غیابِ یک چیزِ دیگر هم از تازگیِ این فضا و این اتمسفر در حیاتِ شهریِ آن روزگارِ ایرانی حکایت دارد به‌نظرم؛ و آن نبودنِ زیرانداز و اسبابِ پیک‌نیک است؛ (چیزهایی که در عکس‌های پیک‌نیک‌های کنارِ پلِ خواجو یا پیک‌نیک‌های بیرونِ شهرِ همان نسل به‌وفور می‌بینیم.) همه انگار یک‌جور سرپاند. باید این عکس‌ها را و کانتکست‌های آن را با دقتِ بیش‌تری خواند؛ اما خیال می‌کنم این‌ نوع حضور در این میدان، از نوعی فاصله یا بیگانه‌گی یا درواقع تازه‌گیِ این نوع حضور در شهر حکایت دارد. انگار هنوز این فضا را از خودشان نمی‌دانند. انگار آمده باشند تماشای نوعی نمایش یا سیرک. اصلن چه‌بسا همین‌ها کمی بعد از گرفتنِ این عکس‌ها می‌روند خانه‌هاشان و بساطِ پیک‌نیک (پتو و ظرف‌و‌ظروف و غذا و البته قلیان و آفتابه)شان را برمی‌دارند می‌روند پلِ خواجو بساط می‌کنند. این‌جا، در این عکس‌ها اما، حضورِ این آدم‌ها، با شیوه‌ی حضورِ خودمانی و یله و لمیده‌ی آدم‌های امروز در میدان نقش‌جهان یا با شیوه‌ی حضورِ همان نسل در کنارِ پلِ خواجو (که سابقه‌ای دراز دارد)، به‌کلی متفاوت است.
عکس‌های زیر به‌نظرِ من از فراغت در فضای شهری، به‌عنوانِ مقوله‌ای نو در حیاتِ شهریِ ایرانی یا اصفهانی، حکایت می‌کند. ایرانی یا اصفهانیِ این عکس‌ها، مشت نمونه‌ی خروارِ جامعه‌ای‌ست که دارد پوست می‌اندازد؛ دارد مدرن می‌شود و شاید چه‌بسا کم‌وبیش آمرانه هم دارد مدرن می‌شود که چنین سرپا و آماده‌ی رفتن است؛ چرا که این فضا را از خودش نمی‌داند و خودش را هم از این فضا نمی‌داند احتمالن. انگار نداند با این فضا و در این فضا چه باید بکند. انگار خبرش کرده‌اند در میدان‌شاه فیل هوا کرده‌اند آمده است تماشا.
خرداد 97





April 24, 2018


آیا زمانِ حال وجود دارد؟ وقتی هر لحظه به آنی سپری می‌شود، آیا می‌شود در حال زندگی کرد؟ نمی‌خواهم ادای سفسطه‌ها و پیچیده‌بازی‌های به‌اصطلاح فلسفی را درآورم؛ اما مدت‌هاست با چنین سوال‌هایی به‌سر می‌برم؛ به‌خصوص وقتی امروز عصر زیرِ باران عالی و تند و طولانی، زیرِ صدای تق‌تقِ قطره‌های باران روی چتر، مدت‌ها وسطِ میدانِ نقش‌جهان ایستاده بودم و به گستره‌ی فضای میدان و چکیدنِ قطره‌های باران روی سنگ‌فرشِ خیسِ میدان خیره شده بودم. آن لحظه، آن لحظه‌هایی که به‌سرعت سپری می‌شد، از خودم می‌پرسیدم آیا زمانِ حال وجود دارد وقتی این لحظه‌های بی‌نقص‌، این حالِ خوب، چنین به‌سرعت دارد سپری می‌شود؟
لحظه‌ها البته به‌سرعت سپری می‌شوند و به گذشته می‌پیوندند. با این وصف شاید بشود، بی‌سفسطه و ادا اطوار، در این که بتوان در لحظه زندگی کرد، تردید کرد؛ اما درعین‌حال بتوان در نوعی حس و طعم یا چیزی شبیه اتمسفرِ زمانِ حال به‌سر برد.
به‌هرحال زمانِ حال برای من چیزی از جنسِ نوعی خیال، نوعی امپرسیون است؛ چیزی‌ست مثلِ عکسی که روی کاغذِ عکس آمده اما خیلی سریع محو می‌شود؛ چیزی‌ مثلِ پرهیبِ خوابی که به‌محضِ این که به آن فکر می‌کنیم تا به‌یادش بیاوریم، به‌جای این که حاضر شود، به‌کلی از ذهن‌مان می‌گریزد و محو می‌شود و از آن، جز همان طعم و حسی مبهم و وهم‌گون، نمی‌ماند.
زندگیِ روزمره (و نه روزمره‌گی)، برای من استمرارِ زمانِ حال است؛ تراکمِ زمان‌های حال؛ حال‌های مدام در حالِ شدن. زندگیِ روزمره برای من یعنی سپری‌شدنِ مدام؛ یعنی گریزانی و دست‌نیافتنیِ حال (در هر دو معنای آن). و با این وصف، زندگیِ روزمره برای من، تلاشِ مدام (و احتمالن به‌تمام ناکام) برای دست‌اندازی و به‌دام انداختنِ حال است. احتمالن همین گریزانی و دست‌نیافتنیِ حال، اصلی‌ترین مولفه‌ی ماهیتیِ حال است. چه‌، زمانِ حال اگر به‌دام افتد و سپری نشود، اصلن زمانِ حال نیست.
                                                                        آرش اخوت         3/2/97

April 10, 2018



شروع کرده‌ام، هرچند شکسته بسته، به نوشتنِ خودزندگی‌نامه‌ی جنسی‌م. روایت و واکاویِ خودم از منظرِ سکس و از این حرفا.

March 17, 2018

این «طرح» خیلی هم «طرح» به‌معنیِ حرفه‌ای و دقیقش نیست. یک‌جور اسکیسی‌ست برای تعریفِ نوعی کار برای خودم یا یکی مثلِ خودم که احیانن می‌تواند در معادلاتِ سرمایه‌گذاری و سرمایه‌داری، پارامترهایی چون «قناعت»، «عطوفت»، «فعالیتِ فرهنگی» (نه با تعریفِ کلیشه‌ایِ رایج) و چیزهای عجیب و غریبی این‌چنین را هم «لحاظ» کند. فکر یا شاید خیال می‌کنم می‌شود گاهی با وارد کردنِ چنین پارامترهای سوبژکتیو و کیفی (به‌خصوص پارامترِ قناعت) به معادلاتِ دودوتا چارتا، ضمنِ حفظِ سرمایه، به نوعی از توسعه‌ی شهریِ درون‌گرای غیردولتی و مردمی، اقدام یا کمک کرد.
این «طرح» البته به‌نظرم به‌خصوص یک مشکلِ عمده دارد که آن را تقریبن منتفی می‌کند و آن ریسکِ فروشِ خانه‌ی بازسازی شده است که در ادبیاتِ معامله‌ی خانه و ملک در اصفهان، بالاخره «کلنگی» محسوب می‌شود و با هرچه قناعت هم که پیشه کنیم، قیمتِ تمام‌شده‌ی خانه‌ی بازسازی‌شده‌ی این «طرح»، از قیمتِ زمینِ آن بیش‌تر است.

طرح خرید، بازسازی و فروشِ پلاک‌های ویلایی نیمه‌فرسوده‌ی غیرتاریخیِ کوچک و متوسط (حداکثر تا متراژ
۵۰۰ مترمربع) در محدوده بافت تاریخیِ اصفهان.
اهداف:
۱. کارآفرینی و درآمد
۲. کمک به رونق زندگی در بافت تاریخی
۳. ترویج و تشویقِ عملیِ بازسازی (مرمت) به‌عنوان یک فرهنگ و دیسیپلین اجتماعی و به‌عنوان یک تاکتیکِ عملی برای احیای بافت تاریخی توسط خودِ مردم و کم‌وبیش فارغ از طرح‌های بزرگِ دولتی و عمومی
سرمایه‌ی موردنیاز: حداقل ۵۰۰ میلیون تومان
شرحِ طرح:
۱. خانه‌ی کوچکِ نیمه‌فرسوده‌ای با سازه‌ی قابل اتکا (با متراژ مثلن ۱۵۰ مترمربع) در محدوده بافت تاریخی و در موقعیتِ «مناسب» خریداری می‌شود.
۲. طرحِ بازسازیِ ساده، «مدرن»، «اصیل» و «کارآمد» (هرسه قابل تعریف) بدون اطوارها و سنتی‌بازی‌ها و بدون لوکس‌گرایی‌ها و مصالح‌بازی‌های رایج تهیه می‌شود.
۳. طرح بازسازی، همراه با ترمیمِ اساسی و معقولِ تاسیساتِ مکانیکی و الکتریکی تهیه و اجرا می‌شود. هزینه‌ی مرمت در این مقیاس، حدود هر مترمربع ۵۰۰ هزارتومان برآورد می‌شود.
۴. برای فروش خانه‌ی بازسازی‌شده، علاوه بر بنگاه‌های املاک، می‌توان از شیوه‌های دیگر تبلیغ و معرفی، به‌خصوص به قشرِ متوسط، استفاده کرد.
برآوردِ کلیِ هزینه و درآمد:
خرید خانه (مثلن ۱۵۰ مترمربع) در بافت تاریخیِ شمال شهر= ۳۰۰میلیون تومان
هزینه مرمت از قرار مترمربعی ۵۰۰ هزار تومان= ۷۵ میلیون تومان
مدت مرمت: ۶ ماه
حق‌الزحمه‌ی طراحی و اجرا: ۳۰درصدِ هزینه‌ی مرمت= ۲۳ میلیون تومان.
جمع هزینه با احتساب هزینه‌های بالاسری و نقل‌وانتقالات و...= ۴۰۰ میلیون تومان. همین مبلغ، مبلغ فروش خانه خواهد بود. به‌عبارت دیگر، یک خانه‌ی ۱۵۰مترمربعی مرمت‌شده در بافت تاریخی به قیمت ۴۰۰ میلیون تومان.

January 31, 2018

حرکتی (نمی‌خواهم بی‌هوده آن را به هاله‌های «جنبش» آلوده کنم) که در این چند ماهه، گویا از آذر 96، به‌گونه‌ای خودجوش، به‌تمام مسالمت‌آمیز و متواضع، پاگرفت، به‌نظرم از آن حرکت‌های اجتماعیِ اصیلی‌ست که ضمنِ آن که سراسر اعتراضی و عمومی‌ست (پس سیاسی به‌مفهومِ دقیقِ کلمه است)، از وانمایی‌ها و دروغ‌های کارناوالی به‌نامِ «انتخابات» هم آسوده است. یک زنِ جوان در خیابانی شلوغ در تهران از پستِ برق بالا رفت؛ روسریِ سفیدش را از سر کشید؛ نوکِ چوبی آویزان کرد و برای مدتی ایستاد. همین! همین؟ از آن موقع تا حالا که من دارم این یادداشت را می‌نویسم (11 بهمن 96)، به‌گونه‌ای تصاعدی، بر شمارِ چنین رفتارِ مدنی، عمومی، غیررسمی و خودجوش، دارد افزوده می‌شود.

روسریِ سفید
(ورسیون یک)

پارچه‌ی سفید
پارچه‌ی سفیدی نیست؛
که از نوکِ چوبی در اهتزاز
پارچه‌ی سفیدی نیست؛
که در التهابِ تاب‌وتبِ شهر
بی‌تاب
بی‌قرار
پارچه‌ی سفیدی نیست؛
که از خرمنِ موهای مشتعل از شور
بر عزمِ شانه‌های دخترهای بن‌بستِ انقلاب،
که در غریوِ آمدورفتِ چادرها، مقنعه‌ها، مانتوها
شعله‌ی خردی‌ست
پارچه‌ی سفیدی نیست؛
خیس از اشک
سکوتی
در غوغای دست‌ها سلام‌ها و بدرقه‌ها
پارچه‌ی سفیدی نیست.

نه!
آن پارچه‌ی سفید
یک پارچه‌ی سفید
نیست.
  بهمن 96