كوب

نقطه‌ی پرگار

(ورسیونِ 4)

برای علی شکیبایی و زاویه‌های‌مان

از خودشیفتگی‌های «ما» معماران، یا دقیق‌تر، از خودشیفتگی‌های به‌اصطلاح «دیسیپلینِ»[1] معماری، یکی اعتماد‌به‌نفسی‌ست که معماری در حدِّ عاملیتِ خود دارد: عاملیت در ترسیم و ساختِ آینده؛ عاملیت در تعیین‌تکلیف‌های فضایی که خود به تعیین‌تکلیف‌هایی برای زندگیِ آدم‌ها قرار است یا باید(!) منجر شود و... غیراز این‌ها، این خودشیفتگی یا اعتماد‌به‌نفس، نمودهای دیگری هم دارد. در این یادداشت می‌خواهم به دو نمونه بپردازم که با هم مرتبط‌اند. پیش از آن اما یادآوریِ 2 نکته ضروری‌ست:

1.‌ در این یادداشت و به‌طورِ کلی خیال می‌کنم که تفکیک یا دوگانه‌ی پروسه‌ی طراحیِ فضا و جریانِ زندگیِ فضا، موضوعی خیلی مهم و ضروری‌ست. فضا به‌مثابهِ موضوعِ «تخصصیِ» حرفه یا علم یا «دیسیپلینِ» معماری، با فضایی که «مردم» تجربه می‌کنند، دو حیطه‌ی به‌کلی متمایز است. «مردم»ی که فضایی را تجربه می‌کنند، الزامن و در اغلبِ موارد، از جریانِ طراحی، به‌کلی بی‌خبر و البته به آن بی‌اعتناند. در بسیاری از فضاها، کاربری‌ها از پسِ کاربری‌ها می‌آیند و رنگ عوض می‌کنند و «مردمِ» هر فضا و هر کاربری، «معماریِ» خود را می‌کنند.

2. در این یادداشت، دو نوع معماری را از هم کم‌وبیش متمایز می‌کنم (هرچند این‌ها هم مثلِ همه دوگانه‌ها جاهایی مرزهای مشخصی ندارند): معماریِ رسمی و معماریِ غیررسمی. آن‌چه این‌جا از آن به «معماریِ رسمی» یاد می‌کنم، معماریِ حرفه‌ای و تخصصی‌ست با همه اسبابِ حقوقی و حرفه‌ایِ آن. در این نوشته، از این نوع معماری جاهایی به «گفتمانِ معماری» هم تعبیر می‌شود. معماریِ غیررسمی اما در این نوشته (که همه‌جا آن را در « » می‌گذارم)، عبارت است از نوعی معرفت یا خویش‌کاری یا مشغله‌ یا حساسیتِ مکانی/فضایی که می‌توان به عمومِ آحادِ بشریت نسبت داد و البته دست‌آوردهای عینیِ فضاییِ خود را هم دارد.[2]

و اما آن دو نمونه از نمودهای خودشیفتگیِ «ما» معماران در معماریِ رسمی:

اول: «کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ معمار و اهمیتِ آن، چه در طراحی (خودِ معمار) و چه در به‌اصطلاح «فهمِ فضا» (مخاطب).

«کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ طراح، در جریان یا پروسه‌ی معماری (که، همان‌طور که اشاره کردم، حیطه‌ای‌ست متمایز از تجربه‌ی فضا)، به‌عنوانِ یک دست‌آویز یا نقشه‌ی راهِ طراحی، کارکردهای خود را دارد. علاوه‌براین، «کانسپت» را می‌توان نوعی سوبژکتیویته‌ یا ذهنیتِ معمار، به‌مثابهِ سوژه یا فاعلِ شناسا، تعبیر کرد؛ فاعلی که اراده و سپس امکانِ طرح‌اندازی بر هر اندازه خاکِ یک سرزمین را دارد. بی‌شک معمار و معماری حداقل از این حد یا این نوع عاملیت و فاعلیت برخوردار است (که البته در اغلبِ قریب‌به‌اتفاقِ موارد متکی‌ و طفیلیِ سرمایه/کارفرماست). قصدم تهی کردنِ معماری از هر قدر عاملیت نیست. حداقلش این است که معمار/معماری می‌تواند ابژه‌ی فراگیری را، در هر مقیاس و اندازه‌ای، ایجاد کند (ولو به‌مددِ سرمایه و کارفرما) که البته هما‌ن‌قدر که تاثیراتش مثبت است، منفی هم می‌تواند باشد. اما وقتی که «کانسپتِ» معمار، به‌مثابهِ «نیتِ مولف»، بر اراده‌ای تعبیر می‌شود که بر ماهیت و سرنوشتِ فضا مسلط است، اشعه‌های خودشیفتگیِ معماری ظهور می‌کند. گویی «کانسپتِ» معمار قرار است یا می‌تواند سرنوشتِ فضا و باشندگانِ آن را، تعیین کند.

دوم: صورت‌بندیِ طراحی به‌مثابهِ «روایت»، «سناریو» و تعابیری از این‌دست که به‌خصوص در سال‌های اخیر یا خیلی اخیر، بیش‌تر و بیش‌تر درباره‌ی آن می‌شنویم. (کم‌تر می‌خوانیم و بیش‌تر می‌شنویم؛ چون «گفتمانِ» معماریِ معاصرِ ما گویی بیش‌تر به گفتن روی انواعِ صحنه وُ رسانه تمایل دارد تا نشستن در اتاقی دربسته و نوشتن؛ همان‌طور که به تماشا و شنیدن، بیش‌تر از خواندن).

گویی گفتمانِ معماری، سیطره‌ی معمار/معماری را بر فضایی که طراحی می‌کند کافی ندانسته که ذهنیتِ معمار را، به «روایت» و «سناریو» تعبیر می‌کند. حتا اگر بحثِ «شخصِ معمار» نیست، «روایت» و «سناریو»، فرافکنیِ ذهنِ معمار/معماری بر فضایی‌ست که معمار «می‌سازد» و در اغلبِ قریب‌به‌اتفاقِ موارد، سپس از آن فاصله می‌گیرد. در اغلبِ موارد معمار حتا یک‌بار هم فضایی را که «خودش» ساخته است، به‌صورتِ «عادی» یا روزمره، تجربه نمی‌کند. اگر «سناریو»، هرنوع روند یا توالی (sequence)، و «روایت»، هرنوع قصه یا سرگذشت باشد که از ذهنِ معمار، بر فضایی که طراحی می‌کند، بار یا فرافکنی می‌شود اما سپس معمار از آن فضا جدا می‌شود، چه چیز بقای این فرافکنی را در دنیای زندگیِ عادیِ آن فضا تضمین می‌کند؟ من فکر می‌کنم تقریبن هیچ‌چیز. سوالِ شاید مهم‌تر این است که بقای این فرافکنی در زیست‌جهانِ آن فضا، اصلن چه اهمیتی دارد؟ فکر می‌کنم تحقیقن هیچ‌چیز. به‌نظرم این بیش‌تر از همان خودشیفتگی یا درواقع نوعی تزویرِ «حرفه‌»ی معماری‌ست که با ادعای «دیسیپلین»، می‌خواهد سیطره‌ی خود بر فضا/سرزمین را القا و مستدام کند.

نکته‌ی ظریف و مهم در این‌جا این است که هم «کانسپت» و هم به‌خصوص «روایت»، بیش‌از آن‌که به عمل و روندِ طراحی مربوط باشد، به فهم، ادراک و تجربه‌ی فضا مربوط است. به‌عبارتِ دیگر، این هرمنوتیکِ فضاست که می‌تواند «کانسپتی» را به یک فضای معماری نسبت دهد یا برداشتی روایی از آن فضا داشته باشد. از آن‌چه در اتمسفرِ امروزِ معماری می‌بینم، به‌نظرم ما این دو حیطه را یک‌جورهایی خلط یا تابه‌تا کرده‌ایم. بسیار بیش‌از آن‌که از فهم وُ تجربه‌ی فضا توسطِ مخاطب/کاربر گفته یا نوشته شود، آن‌چه تبیین و شرحِ «کانسپتِ» طرح را به‌عهده دارد، مدارکی‌ست که توسطِ خودِ طراح تهیه شده و درواقع بازنمایی‌های معمار است از «اثرِ» خودش. این نوع مدارک (که معمولن متشکل است از نمودارها و دیاگرا‌م‌ها، مدارکِ فنی، شبیه‌سازی‌ها، عکس‌های «حرفه‌ای» و «زیبا» و بالاخره کلماتی چند در «توضیحِ ایده»)، علاوه‌بر انواعِ پویانمایی‌ها و بازنمایی‌های فن‌آورانه‌ی روز، آن‌قدر وسیع و اشباع‌کننده است که گاه جای تجربه‌ی فضا را می‌گیرد؛ و چه‌بسا وقتی می‌خواهیم به آن حیطه‌ی فهم وُ ادراک بپردازیم، به‌جای تجربه‌ی زنده و «واقعیِ» فضا، به «تجربه‌»ی مجازیِ فضا به‌واسطه‌ی این مدارک بسنده می‌کنیم.[3]

فکر می‌کنم کم‌تر رشته‌ای مثلِ رشته (دیسیپلین؟) معماری می‌توان سراغ کرد که درعینِ جداییِ دانش یا علم/فن‌اش از مردمانِ غیرحرفه یا به‌اصطلاح «غیرمتخصص»، چنین با زندگی و زیستِ روزمره‌ی آدم‌ها مرتبط باشد. با وجودِ چنین ارتباطِ تنگاتنگِ چه‌بسا ناخودآگاه (فضا در ناخودآگاهِ مردم)، گفتمانِ معماری مصرّ است که این موضوع یا مقوله را به‌مثابهِ یک «دیسیپلین» صورت‌بندی کند. می‌گویم گفتمانِ «معماری»؛ و مقصودم علاوه‌بر حرفه و فنِ معماری، طیفی از انواعِ حواشیِ معماری‌ست: مسابقات، جایزه‌ها، جشنواره‌ها، دوسالانه‌ها، نمایشگاه‌ها، پاویون‌ها، روزنامه‌ها و مجلات، پادکست‌ها، ژست‌ها وُ مراودات، مُدها (ازجمله مدهای لباس‌های خودِ معمارها)، مصالح (تجارت و مُد)، ستاره‌ها و...

میبل او. ویلسن (Mabel O. Wilson)، معمار و پژوهشگرِ امریکایی، در مصاحبه‌ای، پا را فراتر از این می‌گذارد و می‌گوید: «من در تدریس تاریخ معماری، همواره می‌کوشم به روشنی توضیح دهم که بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم، در غرب پدید آمده است. معماری به‌طور مشخص یک شیوه از ساخت‌وساز غربی است که از اروپا سرچشمه گرفته است؛ [یعنی] شیوه‌ای نیست که مردم سرتاسر دنیا، در طول تاریخ، برای ساختن محیط‌های زیسته‌ی خود به کار می‌گرفته‌اند.» بعد هم تاکید می‌کنند که: «به‌رسمیت‌شناختن این تفاوت مهم است.» با این سخن‌ها هیچ عجیب نیست که خانم او. ویلسن، کمی بعد بگوید: «بدون فهمیدن سرمایه‌داری نمی‌توان معماری را فهمید.»

این نوع تعریف و تحدید یا دیسیپلینری‌کردنِ معماری، و تبدیلِ معماری از نوعی خویش‌کاری یا معرفتِ بشری به یک «دانش» یا «تخصص»، به‌نظرم نمونه‌ یا پروژه‌ای از برساختنِ همان «گفتمانِ» پیش‌گفته است؛ و چه کسی‌ست که رابطه‌ی گفتمان را با قدرت/سلطه نداند؟ نکته‌ی قابل‌ملاحظه این است که برساختن و تقویتِ این «گفتمان»، تضمینِ «حرفه»‌ی معماری‌ست. این درست همان چیزی‌ست که در هرچه «تخصصی‌»تر کردنِ معماری (یا به‌قولِ خانم ویلسن: «بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم») می‌توان دید. من خیال می‌کنم (خیالی که از تجربه‌ی خودم برمی‌آید)، مواردی چون تخصصی‌‌کردنِ معماری، تدوینِ یک «دانش» به‌نامِ معماری، تعریفِ «دانشِ معماری» به‌مثابهِ یک دانشِ غربی، تمایزِ معماریِ رسمی از «معماریِ» غیررسمی یا هر معماری «بدونِ معماران» و...، ترفندهای تعریفِ معماری به‌مثابهِ یک «دیسیپلینِ تخصصی» و تضمینِ حرفه‌ی ما معمارانِ نسبتن محترم است. این ترفندها، ابزارهای خود را هم می‌خواهد و «کانسپت» و «روایت»، یا درواقع استعلا یا برکشیدنِ این دو مفهوم، در طراحیِ معماری، از همین ابزارهاست.

منکرِ کارکردهای کانسپت و روایت، به‌مثابهِ دست‌آویزهای معمار در «طراحی» به‌مثابهِ عملی خلاقانه نیستم. طراحی بدونِ ایده، می‌تواند طراحی را به یک حلِ مسئله‌ی مکانیکی و «بی‌طرف» تبدیل کند؛ اما استعلای مقولاتی مثلِ «کانسپت» هم می‌تواند طراحی را به وانمایی‌های مالوف در انواعِ رسانه تبدیل کند یا از آن، برداشتی رومانتیک به‌دست دهد.

من اما نه‌تنها از آن استعلای «کانسپتِ» طراح در ساختنِ فضا پرهیز می‌کنم، بل‌که ترجیح می‌دهم از «کانسپت»، حتا در همان مقامِ دست‌آویزی برای سامانِ طراحی هم، فقط (بله، فقط) به‌عنوانِ یک «انگاره» یا «خیال» تعبیر کنم؛ انگاره‌ای (یا همان «ایده») که عبارت از یک‌جور موضع‌گیریِ معمار نسبت‌به صورت‌مسئله و وضع‌موجود است؛ انگاره‌ای کم‌وبیش با شباهت‌هایی با «نیتِ مولف» در ادبیات؛ که هیچ‌کس منکرِ آن نیست اما بخشِ مهمی از فهمِ ادبیات (یعنی موقعیتِ مخاطب) با این «نیت» و استعلای آن کارِ چندانی ندارد.

گذشته از این، به‌‌نظرم «کانسپت» به‌مثابهِ نیتِ طراح، حتا همان‌قدر اهمیت یا ماهیتِ «نیتِ مولف» در ادبیات را هم ندارد؛ چون معماری به‌هیچ‌وجه انسجام، استقلال و خودبسندگیِ ادبیات را ندارد (هرچند ادعایش را دارد). در خلقِ ادبی/هنری (فرمِ بدونِ کارکرد)، نیتِ مولف اگر (حداقل در برخی نحله‌ها) در حیطه‌ی «فهمِ» اثر تاثیر یا موضوعیتِ چندانی ندارد اما خلقِ ادبی/هنری، در اساس از نیتِ یک مولفِ مشخص، ناگزیر است. چنین سازوکاری اما در معماری، حداقل به‌اندازه‌ی ادبیات و هنر، صادق نیست زیرا معماری، فرمِ بدونِ کارکرد یا فرمِ «بی‌فایده» یا فرمِ «زیبا» نیست. علاوه‌براین، خلقِ معماری هم، با قائم‌به‌فرد بودن و با ناب (pure) بودنِ خلقِ ادبی/هنری قابل‌مقایسه نیست. (تفاوتِ این دو مقوله آن‌قدر است که فکر می‌کنم باید به‌جای کلمه‌ی «خلق» در یکی از این دو، کلمه‌ی دیگری وضع کنیم!) به‌اصطلاح «خلقِ» معماری، قرار نیست هیچ به دل‌بخواهی، رومانتیکی و شاعرانگیِ خلقِ هنری باشد؛ زیرا فرمِ معماری، با آن‌همه نیروی مالی، زیست‌محیطی، انسانی (کار) و اجتماعی که صرف می‌کند، به‌مراتب باید پاسخ‌گوتر، مقیدتر و «مفید»تر باشد.

خلاصه کنم.

البته که تصورِ مولکولِ معمارِ کم‌کارِ گم‌نامی مثلِ راقمِ این سطور، بر دامنِ کبریای گفتمانِ «معماری» گَردی ننشاند و تناسبِ این‌دو مانند تناسبِ آن مگس با سیمرغ است؛ اما جسارتن مرقوم می‌دارم که خیال می‌کنم «ما» معمارها، عاملیتِ خود را زیادی جدی گرفته‌ایم. بیش‌تر جرات می‌کنم و عرض می‌کنم که به‌نظرم خودِ به‌اصطلاح «دیسیپلینِ» معماری یا آن « بدنه‌ی دانشی که قرار است درباره‌ی آن بیاموزیم» را هم بیش‌از حد جدی گرفته‌ایم. این درحالی‌ست که علاوه‌بر مواردِ بی‌شماری (که یک‌جورهایی هم به قاعده تبدیل شده‌اند) از مواردی که معماری، عمدتن برساخته‌ی قدرت و سرمایه است، چه‌بسیار نمونه‌ها که «خردِ عوام» بر «تخصصِ» معماری فایق آمده و صلاحِ خود را بهتر تشخیص داده است. این‌ تازه به‌جز آن مواردی‌ست که آن «خردِ عوام» یا نیازِ مردم، «تخصصِ» معماری را، چون دست‌وپاگیر بوده و صورت‌مسئله را به‌زعمِ آن‌ها، «الکی پیچیده» یا «گران» کرده است، دور زده و اتفاقی هم نیفتاده است! از این‌ها بگذریم و به نمونه‌ی اصیل‌تر و جدی‌تری اشاره کنیم: آن‌جاهایی که اساسن معمار به‌مثابهِ «مولفِ» معماری، با انواعِ بحث‌های مشارکتِ مردم یا کاربر، زیرِ سوالِ جدی می‌رود.[4]

از کجا به کجا رسیدم! از ابزارهای گفتمان‌سازی چون «کانسپت» و «روایت» شروع کردم و رسیدم به تالیفِ معماری. به‌هرحال همه‌ی این‌ها، در جهتِ تبیینِ این سخن یا ایده است که اگر بخواهیم «معماری»، ماموریتِ خود را (هرچه باشد)، «به‌درستی» انجام دهد، از آن‌جا که معماری برای زندگی‌ست نه زندگی برای معماری، باید «معماری» را از بندِ کلان‌روایت‌هایی چون گفتمان و دیسیپلین و تخصص و هنر و اثر و «دانش» و...، حتا شاید از بندِ ترمینولژیِ معماری، و از استعلای مفاهیمی چون «کانسپت» و «روایت» و مانندشان که سیطره‌ی معمار را بر فضا برمی‌کشد، برهانیم (یا تا حدِ امکان برهانیم) و آن‌را هرچه بیش‌تر به جهانِ واقع (اتفاقن جهانِ بیرون از «متن»)، شاید حتا به یک پراتیکِ «عمومی» یا به یک‌جور مشغله‌ی «مردمِ عادی» نزدیک (تا حدی نزدیک) کنیم؛ باید معمار، از نقش‌های مالوفِ مولف/ستاره، به نقش‌های متواضعانه‌تر و مسئولانه‌تری چون تسهیل‌گر/کنش‌گر (که اتفاقن در معماریِ رسمی هم امکان‌پذیر است) میل کند. و بالاخره بپذیریم که در این پراتیکِ عمومی، «ما» معمارها حداکثر «نقطه‌ی پرگار»ایم؛ با همه‌ی ایهامی که این عبارت دارد...

آرش اخوت (معمارِ پاره‌وقت!). آبان 05

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 1درحضور ديگران

کتابِ «تصویری که حک می‌شود تا ابد» (محسن اخوت/ انتشارات ارزان/ سوئد/ چاپ اول 2013)، یک رمانِ ناداستان یا خودزندگی‌نامه‌ی رمان‌وار یا... است که پرده‌هایی از زیستِ اجتماعی و سیاسیِ تشکیلاتیِ دهه 50 و اوایل دهه 60 را «می‌سازد» یا (چنان‌که بابِ این روزگار است) روایت می‌کند (و البته به‌نظرم به ویرایش، بل‌که بازنویسی نیاز دارد). جایی در این کتاب، سیاهه‌ی کشته‌شده‌ها و اعدام‌های سیاسیِ فامیلِ مستطابِ اخوت و نفیسی را به‌شرحِ ادامه می‌نویسد. لازم به ذکر است که همه‌ی این‌ها در بازه‌ی زمانیِ سال‌های 60-61 اتفاق افتاده و بازه‌ی سنیِ این افراد از حدودِ 20 سال تا حداکثر 27-8 ساله است. (عباراتِ داخلِ [ ] افزوده‌های من است. نامِ خانوادگیِ افرادی که زنده‌اند، ذکر نشده است) :

«[حسین اخوت] در چاپخانه‌ی یکی از گروه‌های سیاسی [پیکار] دستگیر شده بود. صادق [اخوت] هم همین‌طور. "محمود" [اخوت] پسرعموی [پسرداییِ] صادق هم دستگیر شده بود، و هرسه، بیش از یک ماه پیش، به‌فاصله‌ی یکی دو روز به گلوله بسته شده بودند: در بیابان یا زندان. جایی دور از مردم. سعید ن [نفیسی] و همسرش "فهیمه" [اخوت] در خیابان، میان مردم، بر زمین می‌افتند. تن زخمی سعید ن را در ماشین می‌اندازند و به زندان می‌برند تا چند روز بعد اعدامش کنند، و به همسرش بپیوندد. شهریار [حکیمی، از مادر نفیسی] دستگیر شده بود. [شهریار به چندسال زندان محکوم شد اما در تابستان 67، درحالی که چیزی به پایانِ محکومیتش نمانده بود، اعدام شد.] شوهر محبوبه اعدام شده بود [در موقع دستگیری در حیاطِ منزلش با شلیکِ گلوله‌ی پاسدارها کشته شد.] نوشین دستگیر شده بود. همسر مجید [نفیسی؛ عزت طبائیان] اعدام شده بود، و مجید،غم‌زده و حیران و سرگردان بود. دادا حسین [اخوت مقدم] دستگیر شده بود [که پس از چندی اعدام شد]. مهدی با همسر و دخترشان دوباره به خارج برگشته بودند. دخترکِ فرزانه [اخوت] و حسن الف تازه به دنیا آمده بود، و پدر و مادرش دنبال جایی مناسب می‌گشتند که در آلاخون والاخونی بزرگ نشود. "مهدی خاله" هم، که تا دیپلمش هنوز دو سه سالی مانده بود، دستگیر شده بود. کاظم را در خیابان با مُشت و لگد زده بودند، و دماغش شکسته شده بود...»

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

امروز (2 مرداد 05) کتابِ «در کوی دوست» (شاهرخ مسکوب) را دست گرفتم بخوانم. صفحه‌ی «پیشگفتار» را باز کردم و نگاه کردم که تاریخ ندارد و غُری زدم اما بعد که «پیشگفتار» را خواندم دیدم تاریخ هم نمی‌خواسته است؛ همین امروز هم می‌شود نوشته باشد؛ بس‌که این «پیشگفتار» (که به‌نظرم بیش‌تر «مقدمه» است) تازه و به‌اصطلاح به‌روز است؛ حتا اگر چاپِ اولِ کتاب، سال 1357 باشد. به‌نظرم این «پیشگفتار»، گذشته از نثرِ قابل‌ملاحظه‌اش، یک ایده و روش در جستارنویسی، و در بازخوانی یا خوانشِ ادبی‌ست؛ بی‌آن‌که به‌مناسبتِ زمان و زمانه‌اش کلامی از این دو اصطلاحِ «امروزی» یادی کرده باشد. این پیشگفتار، شرحی‌ست از سرزندگی وُ سرورِ ذهن وُ اندیشه (یا به‌تعبیرِ مسکوب: «سفر» و «حیرانی») در جریانِ نوشتن؛ و از غورِ ایده‌مند وُ تاویلیِ «خواننده» در اثر، به‌جای تفسیر وُ تحلیلِ «علمی» وُ مکانیکیِ آن.
به‌ این تناسب، قطعاتی از این «پیشگفتار» یا مقدمه را، طبقِ روالِ خودِ متن، دست‌چین کرده‌ام. گوش کنید:
«چند سال پیش می‌خواستم رساله‌ای دربارۀ رابطۀ سه‌گانه انسان و جهان و خدا بنویسم [...] می‌خواستم اندیشه‌ام را بر ساخت و بست و پیوست "جهان‌بینی" این سرودها[ی زرتشت] طرح افکنم و در این تاروپود به فکر "صورت" بدهم تا اندیشه زاده و "جهانمند" شود.
اما چون شروع به نوشتن کردم راهم بسته شد. سرودهای زرتشت بی‌آنکه بخواهم مرا به‌یاد غزلهای حافظ می‌انداخت. [...]
باری هربار بیتی از غزلی به پیشواز بندی از سرودی می‌آمد و فکر را فرا می‌گرفت و جائی برای چیزی نمی‌گذاشت. اولها می‌گفتم اتفاق است و توجهی نمی‌کردم، اما چون این پیشامد تکرار شد به تردید افتادم و سرانجام پس از یک ماه، که هیچ کاری از پیش نرفت، دفتر را بستم و با حضور قلب رفتم به زیارت شاعری که مرا طلبیده بود. چندین ماه در حیرت گذشت، انگار که هرگز حافظ را نخوانده بودم [...] و اینک این رساله ره‌آورد آن سفر و آن حیرانی است.
بدینگونه من بی‌اختیار خود در راهی که نمی‌خواستم، افتادم. [...] [حافظ] از هر شاعر دیگری به ما نزدیکتر و در همان حال از هر شاعر دیگری دورتر است. [...] تا وقتی که او را به حال خود واگذاشته‌ایم در ما بوده و بسر برده است. اما تا خواسته‌ایم با وسیلۀ "علم" ، از راه تجزیه و تحلیل منطقی و جز اینها او را بکاویم از دستهایمان گریخته و از دید چشمهای نزدیک‌بینمان ناپدید شده است. گوئی بدنی زنده است که تا آن را بشکافیم که راز حیاتش را بدانیم، جانش را گرفته‌ایم. [...] نویسندۀ این رساله فقط یکچند در باغ دیوان خواجه گشتی زده و از تماشای خود گفتگوئی کرده است. اما این گشت و تماشا با تمهیدی و در راهی بوده است نه پرسه‌ای به تصادف.
[...] در این مطالعه، دیوان حافظ چون کلی واحد و تمام، چون باغی خود سامان و فلکی خود پایدار نگریسته شده [...]
باغ و فلک را از درون می‌توان دید نه از بیرون. پس در این برداشت، دیوان چیزی "برون‌ آخته" و در برابر نیست. باید راهی به آن یافت. [...] برای شناخت و دریافت نمی‌توان آنها را بازگشود و هرپاره را از هرسو وارسید. زیرا دیگر نه باغی می‌ماند و نه فلکی، انبوه تکه پاره‌ها می‌ماند. [...]
اگر تمامی دیوان را به‌عنوان پدیده‌ای زنده بنگریم، آنگاه باید راههای تماشا و آشنائی را از خود "پدیده" بجوئیم، آن را از درون بسنجیم و با ساز و کار و چگونگی کارکرد عوامل آن در یکدیگر آشنا شویم [...]
البته جابجا و به مناسبت این "پدیده" در تاریخ، اجتماع و جهان خود و رویاروی چیزهای دیگر نیز نهاده شده است [...] ولی به‌دنبال آن برداشت، روش تماشا در اساس پدیدارشناسانه است.
[...] ناچار گردش و تماشا خود باید سامانی و نقشه‌ای داشته باشد و الا تماشاگر در پرسۀ پریشان و رفتار بیهودۀ خود کم می‌شود.
نشانه‌ها و پایابهای گردش در این باغ [...] –غزلها- را شاعر به ما ارزانی داشته است، اما راههای سیاحت را خود باید بیابیم. [...] هرکس راهی از آن خود می‌یابد [...] و تجربه‌ای از آن خود دارد.
و اما راه این رساله سیروسلوکی است از تاریکی به نور و به تاریکی، از ناتمامی به تمامی و به ناتمامی و از انسان به خدا و به انسان [...]
[...] آنها که شاعر را عارفی "وارسته" یا مؤمنی قشری می‌دانند و شعر او را به کالبدی بیجان بدل می‌کنند، حافظِ چنین خواننده‌ای [...] در حد مردی اخلاقی-اجتماعی دریافته می‌شود و بسیاری از عوالم دیگر او پوشیده می‌ماند.
این رساله سفرنامۀ مسافری است به کوی دوست. [...] هرچند "ستاره‌"ها از دوست می‌آیند، اما از آنجا که راه را خود برگزیده‌ام [...] اعتبار این رساله از حد سفرنامۀ یکی از مسافران فراتر نمی‌رود. به زبانی دیگر این تنها یکی از روزنهاست که از خلال آن می‌توان "باغ" خواجۀ شیراز را تماشائی کرد، ای بسا پرتوهای دیگر که می‌توان در این "فلک" انداخت و ای‌ بسا سیاحتهای دیگر که می‌توان کرد.»

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

آقای موقن

آقای موقن هم درگذشت.

یدالله موقن یک‌جورهایی از آن دانه‌ها یا تکه‌های اصفهان بود. از آن آدم‌ها که در انزوای خود، به‌شکلِ جدی به کارِ فرهنگی یا خویش‌کاریِ خود در اصفهان مشغول‌اند اما آوازه وُ اعتبارِ فرهنگی‌شان از مرزهای تنگِ بومیِ این شهر فراتر است. آن‌ها به خارج یا «مرکز» مهاجرت یا کوچ نکرده‌اند. چندی رفته‌اند در جوانی وُ به زادگاهِ خود برگشته‌اند؛ مثل احمد میرعلایی، آرمان نهچیری، احمد اخوت و... این‌ها آدم‌های تریبون‌های عمومی چندان نبوده‌اند؛ اما به‌لحاظِ فرهنگی، سرزنده بوده‌اند و بی‌وقفه کار کرده وُ نوشته‌اند. با تمامِ کناره‌گیریِ نسبی از جمع‌ها یا نوعی بسته‌بودنِ به‌ظاهر محافظه‌کارانه، به‌نظرم چنین آدم‌هایی از برکت‌های فرهنگیِ نه‌فقط این شهر، که این مملکت‌اند. و این برکت را نه از حضورِ فیزیکی یا در مراوده‌شان، که بیش‌تر به‌واسطه‌ی نوشته‌ها و آثارشان به دیگران رسانده‌اند.

به آقای موقن که فکر می‌کنم، به دهه‌ی 60 و خانه‌ی خیابانِ سپهسالار (خانه‌ی مادر/پدرم) می‌روم. پیش از آن‌که به روایتم از آقای موقن بپردازم، باید بگویم که روایتِ من از او (که بخشِ کوچکی‌ست از او) درواقع ملغمه‌ای‌ست از تجربه‌های خودم از او و روایت‌های پدرم (هرچه می‌کنم پدرم را از خود به‌در کنم نمی‌شود انگار!) که فکر می‌کنم درست هم‌سن بودند یا شاید پدرم یکی-دو سال بزرگ‌تر بود. یعنی آقای موقن درموقعِ مرگ حداکثر 80 سالی‌اش بوده است. از احوالش در این چند سالِ اخیر چندان باخبر نیستم. شنیدم قلبش مشکلاتی داشته که چند روزِ آخر او را اسیرِ بیمارستان کرد وُ همان‌جا تمام. این مشکل اگر نبود آقای موقن می‌توانست هم‌چنان مشغولِ خواندن وُ نوشتن‌اش باشد. برای همین فکر می‌کنم مرگِ او برای ما دریغ دارد.

آقای موقن تا جایی که می‌دانم لیسانسِ فیزیک داشت و فوق‌لیسانسِ فلسفه‌ی علم از کدام دانشگاهِ کدام شهرِ انگلستان. (این اطلاعات را می‌شود یا می‌شد به‌راحتی در اینترنت جست‌وجو و نقل کرد اما دریغ که تا اطلاعِ ثانوی اینترنتِ «ما» قطع است!) درسش که تمام شد به اصفهان برگشت؛ چندی در دانشگاه درس داد اما گویا زبانِ تند‌وتیز وُ سرِ ناسازگاری داشت؛ علاوه‌بر این که نسبتِ خانوادگی‌اش با بهاییت هم مزید بر علت شد که آقای موقن از دانشگاه اخراج شود. از آن‌پس او تمام‌وقت در خانه‌اش (یا درواقع خانه‌ی مادرش) در خیابان فیض به ترجمه وُ تالیف و مطالعه‌ی فلسفه پرداخت. همان‌وقت‌ها بود، در اواسطِ دهه‌ی 60، که چندباری به چیزی که از «جُنگِ اصفهان» مانده بود، رفت‌وآمد کرده بود و بابا هم از همان‌جا با او آشنا شد. دوستانِ جُنگ، که فکر نمی‌کنم درک‌ودریافتِ چندان جدی از فلسفه داشتند، مخاطبِ آقای موقن نبودند؛ ضمنِ این که آقای موقن، به‌خصوص در آن سال‌ها، درعینِ خودباختگی‌اش به غرب و زبان‌های غربی، به زبانِ فارسی، حداقل در فلسفه و فلسفیدن و حتا در ترجمه‌ی متونِ فلسفیِ غربی، به‌تحقیر نگاه می‌کرد و به‌صراحت معتقد بود که زبانِ فارسی، ظرفیت و تواناییِ ترجمه‌ی دقیقِ متونِ فلسفی، و شاید هر فلسفیدنی، را ندارد. این درحالی بود که او هیچ‌کس را هم در ایران قبول نداشت که به زبانِ فارسی بتواند تالیفِ فلسفی کند و گویا تنها راهِ نوشتنِ فلسفه به فارسی را، ترجمه‌های خودش از زبانِ انگلیسی با مقابله‌های فرانسه و آلمانی، و احتمالن فقط تالیف‌های گه‌گاهیِ خودش می‌دانست؛ و تازه معتقد بود که برای همان تالیف‌ها وُ ترجمه‌ها هم زبانِ فارسی، نارسا و الکن است. حضراتِ جُنگِ اصفهان که بیش‌تر مشغله‌ی ادبیات داشتند تا فلسفه، این حرف‌ها را نمی‌پذیرفتند و معتقد بودند که حداقل بخشِ عمده‌ای از این، به‌قولِ موقن، نارسایی وُ ناتوانیِ زبانِ فارسی، درواقع ناتوانیِ خودِ آقای موقن در نوشتن به فارسی‌ست. و این اختلاف‌نظرها گویا بارها جلساتِ جُنگ را که با حضورِ آقای موقن تشکیل می‌شد، به دعواهای جدی و درنهایت به ترکِ جلسه توسطِ آقای موقنِ عصبانی می‌کشاند. در آن‌میان، بابا انگار با او، نه توافق اما تفاهمِ بیش‌تری نشان می‌داد و همین پای آقای موقن را به خانه‌ی ما باز کرد.

او گاهی عصرها، و اغلب نه آن عصرهای پنج‌شنبه‌ها، با کت‌وشلوار و کراوات و با دوچرخه به خانه‌ی ما می‌آمد و البته کلاسورش را هم همراه می‌آورد و نوشته‌هایش را برای بابا می‌خواند. ما (مامان وُ مازیار وُ من) هم گاهی کنارشان می‌نشستیم و به آن نوشته‌ها و گفت‌وگوهای بعدش گوش می‌دادیم؛ بی‌آن‌که چیزِ زیادی دستگیرمان شود. یک‌بار بعد از یکی از نوشته‌های خودش که در نقدِ تفکرِ اسطوره‌ای و دین بود، مادرم با عصبانیت در آمد که یکی که سوادش می‌رسد باید جوابِ این حرف‌های شما را بدهد. آقای موقن هم خندید و چیزی گفت در این مایه که آخه آن‌ها باید بیایند تازه از ما یاد بگیرند. یک‌بار هم از منِ 16-17ساله پرسید شما چیزی هم از این‌ها که ما می‌خونیم می‌فهمی؟ من فقط خنده‌ای کردم وُ نگفتم که چیزِ زیادی نمی‌فهمم. آقای موقن گفت اگه می‌فهمی که باید بهت دیگه الهام بشه! بابا گفت همین که این‌ها به گوشش بخوره بی‌فایده نیست. به‌هرحال آقای موقن معتقد بود که ما به‌جای گوش دادن به آن حرف‌ها وُ نوشته‌ها بهتر است برویم درس‌مان را بخوانیم؛ یعنی درست همان کاری که نمی‌کردیم!

 برای منِ آن روزها و حتا هنوز هم، البته با تحلیل و تبیینی متفاوت، آقای موقن چه به‌لحاظِ شخصیتی و چه به‌لحاظِ فرهنگی، یک‌جورهایی خصلتی روستایی و تازه‌ به‌ دوران رسیده داشت. (واژه‌ی بهترش شاید «خودباخته» است.) آن‌ روزها او خیلی خوش‌تیپ، با خنده‌ای بسیار زیبا بود، با چشم‌هایی بس نافذ وُ گیرا. به‌خصوص در آن سال‌های اواسط وُ اواخرِ دهه‌ی 60، تقریبن هیچ‌وقت او را بدون کراوات ندیدم؛ حتا وقت‌هایی که از اتفاق در خیابان یا پارک با هم مصادف می‌شدیم. یک‌جورهایی به‌نظرم او داشت رویه یا مرامی به‌اصطلاح غربی و انگلیسی را در اصفهانِ آن سال‌ها اجرا می‌کرد. عصرهایی که به خانه‌ی ما می‌آمد، با این که از عصر «هنوز مانده دو دانگی» یا به‌هرحال اولِ شب بود، شامش را خورده بود. همین‌ها بود شاید که به نظرِ من می‌رسید این رفتار چندان اصیل نیست. («اصیل» نه الزامن با بارِ ارزشی). علاوه‌براین، نگاهِ او به زن، مثلِ همان نگاهِ تیزِ چشم‌هایش، به‌نظرم مردسالارانه بود؛ حتا از نوعِ قدیمیِ ایرانی‌اش. گویا برای او، ارزشِ زن فقط در خوشگلی‌اش بود.

این نگاهِ‌ نوکیسه یا خودباخته را در زمینه‌ی فرهنگ وُ زبان هم در او می‌شد جست. بحثِ موقن فقط ناتوانیِ زبانِ فارسی نبود. به‌نظرم موقن دربرابرِ غرب، یک‌جورهایی خودباخته بود. برای او به‌طور کلی فرهنگِ ایرانی، فرهنگِ عقب‌افتاده‌ای بود و این عقب‌افتادگی، البته که در مقیاس وُ مقایسه‌ی فرهنگِ غربی به‌مثابهِ «معیار» بود. نمودِ این نگاه وُ نظر را، علاوه‌بر زبان و ادبیات و فلسفه، در تحقیرِ موسیقیِ ایرانی دربرابرِ عظمتِ موسیقیِ کلاسیکِ غربی هم هرازگاهی، حداقل از آن آقای موقنِ دهه‌ی 60 می‌شنیدیم. از تبیین‌های او در حقارتِ موسیقیِ سنتیِ ایرانی، یکی هم ارکسترهای چند ده، بل‌که چندصد نفریِ غربی در مقایسه با تک‌نوازی‌ها یا چندنوازی‌های موسیقیِ ایرانی بود. یادم است بابا یک‌بار به او می‌گفت این مقایسه‌ی شما مثل این است که از مقایسه‌ی توپِ بکستبال با توپِ پینک‌پونک نتیجه بگیریم که بکستبال، بازیِ مهم‌تر یا پیش‌رفته‌تری‌ست! آقای موقن البته این حرف‌ها را به چیزی نمی‌گرفت؛ هرچند به‌نظر من، موقن یکی از بسیارمعدود آدم‌هایی بود که خیلی پخته و می‌خواهم بگویم زیبا گفت‌وگو می‌کرد. در هنگامِ سخنِ طرفِ مقابل، در سکوتِ کامل به‌دقت به مخاطب نگاه می‌کرد و گوش می‌داد و خیلی کم می‌شد که حرفِ طرفِ مقابل را قطع کند. حرفِ طرف که تمام می‌شد، چشم‌هایش را به زمین می‌دوخت و شروع می‌کرد به‌آرامی و شمرده حرف زدن. جاهایی البته به هیجان می‌آمد و برای تاکید سرش را بالا می‌آورد و به مخاطب نگاه می‌کرد. این‌وقت‌ها دست‌های زیبا وُ خوش‌تراشش هم حرکتی می‌کردند؛ وگرنه از آن آدم‌ها نبود که موقعِ حرف‌زدن دست‌هایش را زیاد تکان بدهد. همه‌ی این‌ها به‌نظرِ من از نوعی فرهیختگی در او حکایت داشت.

حتا در خانه‌ی ما و در غیابِ حضراتِ جُنگِ اصفهان هم گاهی بحث‌های آقای موقن با بابا یا دیگر مهمان‌ها بالا می‌گرفت. تند‌وتیزتر از همه شبی بود که در طبقه‌ی بالای خانه‌ی خیابانِ سپهسالار، بابک رضوی، بابک سدهی و کاظم موتابیان (که آن زمان حداکثر جوانک‌هایی بیست‌وسه/چار ساله‌ بودند) اظهارفضل‌های مبسوطی فرمودند و این، آقای موقنِ چهل‌وچندساله را از میدان به‌در کرد. به آن‌ها گفت بی‌سوادند و به بابا هم گفت آقای اخوت! شما ذهنِ ادبی دارید؛ از فلسفه چیزی نمی‌دانید. ابوی هم که از تندیِ او با آن بچه‌ها رمیده بود، یک‌جورهایی آقای موقن را از خانه بیرون کرد یا با لحنی با او حرف زد که به‌هرحال آقای موقن با عصبانیت بلند شد و همان‌طور که شماتت‌های نیمه‌محترمانه‌ی ابوی او را تا پایین وُ تا توی کوچه مشایعت می‌کرد، خانه را ترک کرد و تا چند ماه برنگشت. بعد از چند ماه یک روز عصر زنگِ خانه را زدند؛ رفتم دمِ در. آقای موقن با همان هیاتِ رسمی و همان دوچرخه روبه‌روی در ایستاده بود. گفت به بابا بگو من دوباره آمدم و خندید و دوچرخه‌اش را آورد توی راهرو گذاشت و البته که با روی بازِ بابا روبه‌رو شد.

بعدها هرچه گذشت رفت‌وآمدِ آقای موقن به آن خانه کم‌تر وُ کم‌تر شد. آخرین‌بار او را در یکی از عصرهای گرمِ تابستانِ اواخرِ دهه 90 دیدم؛ وقتی در آن سال‌ها وُ روزهای بدِ ابوی، به خانه‌ی خیابانِ سپهسالار می‌رفتم تا به‌زور هم شده پدرم را از گوشه‌اش بیرون بکشم و به پیاده‌روی کنارِ رودخانه‌ی خشک یا پُرآب ببرم. ما کنارِ‌ رودخانه پیاده می‌رفتیم وُ تکه‌تکه روی نیمکتی می‌نشستیم تا پدرم سیگارش را بکشد. یک‌جایی حوالیِ زمین‌های تنیسِ آبشار با آقای موقن مصادف شدیم. هم‌چنان با دوچرخه بود اما کراوات وُ کت نداشت. پدرم که آن روزها افسرده وُ خیلی تلخ بود، با او خیلی سرد سلام‌وعلیکی کرد و با بی‌حوصلگیِ واضحی به حرف‌هاش گوش داد تا آقای موقن خداحافظی کرد و رفت.

 من موقن را کم خوانده‌ام. ترجمه‌هاش از کاسیرر را هربار که شروع کرده‌ام، نتوانسته‌ام چیزِ چندانی بفهمم و نیمه‌کاره رها کرده‌ام. (شاید من، مثلِ بخشی از «ما»، بیش‌ازحد دچارِ تبیین‌های انضمامی شده‌ام که نمی‌توانم متونِ انتزاعیِ فلسفه‌ی تحلیلی را بفهمم یا حوصله کنم تا کمی بفهمم.) از مقاله‌های تالیفی‌اش هم که در اینترنت دست‌رس است یا بود(!)، انگشت‌شمار خوانده‌ام و از آن‌میان، مقاله‌اش در نقدِ جوادِ طباطبایی (یا چنان‌که مشهور است «سید جواد طباطبایی»!) و لفظِ مستدلِ «ارتجاعی» یا «مرتجع» را به‌خاطر دارم که او به طباطبایی نسبت می‌داد. «ارتجاعی» و «مرتجع» را اغلب به‌عنوان یک‌جور ناسزا به‌کار می‌بریم؛ آن‌جا در آن مقاله اما موقن، با استدلالی که می‌چید در نقدِ طباطبایی، این لفظ‌ها را نه به‌مثابهِ فحش، که به‌عنوان یک ترمِ دقیقِ تحلیلی و البته انتقادی، در نقدِ طباطبایی به‌کار می‌بُرد و این برای من خیلی آموزنده بود.

باوجودِ این، گفتم، موقن را خیلی کم خوانده‌ام؛ حتا در این چندساله‌ی اخیر که فلسفه برایم جدی‌تر از همیشه بوده است. بی‌آن‌که بخواهم این کم‌کاری را توجیه کنم (همان‌طور که هیچ‌وقت به آن جمع‌ها هم نرفتم که گاهی در کتابخانه‌اش دورِ هم می‌آمدند وُ از او می‌آموختند.)؛ فکر می‌کنم فاصله‌ام از مقولات وُ مقالاتِ موقن شاید به اصرارِ او به درکِ پوزیتیویستی از جهان‌ومافیها بی‌ربط نبوده است. در کنارِ همه دوگانه‌های تیزی که از موقنِ دهه‌ی 60 به‌خاطر دارم، دوگانه‌ی اسطوره‌ای/علمی جای اصلی را داشت و همین دوگانه بود، شاید، که دوگانه‌ی علم/ادبیات یا علم/هنر را هم به‌دنبال داشت و حداقل موقنِ دهه‌ی 60 وُ 70 از این دوگانه‌ها هیچ اکراه نداشت. چه آن درکِ پوزیتیویستی و چه آن دوگانه‌ی علمی/اسطوره‌ای البته بی‌شک و به‌خصوص در زمینه‌ی اسطوره‌ساز وُ اسطوره‌پرور وُ اسطوره‌اندیشِ «ما»ی ایرانی، ارزش‌ها و اهمیتِ روشن‌گرانه‌ی خود را دارد و به‌نظرم این، بخشِ مهمی از میراثِ یدالله موقن است. اصلن چه‌بسا اقبالِ نحله‌های فلسفی‌ای چون پدیدارشناسی وُ روایت‌پژوهی وُ جستارنویسیِ به‌خصوص روایی و از آن‌ قبیل در این یکی-دو دهه‌ی اخیر در ایران، اگر هم به تعمیقِ نگاهِ اسطوره‌ایِ «ما» الزامن نه‌انجامد، شاید، شاید از تمایل یا زمینه‌ی «اسطوره‌ایِ» «ما» برآمده وُ نشو یافته است؛ یا همه آن چیزی که احتمالن به‌زعمِ موقن، به‌قولِ فوکو، «خارج از موضوعِ» فلسفه (رسمی؟) است اما من خیال می‌کنم می‌تواند رویکردِ فلسفی را به‌مثابهِ روشی در تاملِ ما در «ما»ی عادی و روزمره، بپرورانَد و... بگذریم. (چه کنم با این جمله‌های بلند!)

به‌هرحال دوگانه یا چندگانه یا با هر اندازه اثبات‌گرایی که آقای موقن داشت، فاصله‌ی من از نوشته‌های او، البته که به جای هیچ‌کس برنمی‌خورَد و فقط برای خودم خسرانی‌ست. امیدوارم فرصتی وُ همتی دست دهد و کمی این خسران را با خواندنِ مقاله‌های تالیفی‌اش جبران کنم؛ و با بازخواندنِ گفت‌وگوهای قلمی‌اش با محمدرضا نیکفر و فخرالدین عظیمی در «نگاهِ نو»های دهه 70.

آرش اخوت/ اصفهان. 1 اردی‌بهشت 05

پ.ن.

امروز (2 اردی‌بهشت) به مراسمِ تدفینِ آقای موقن رفتم؛ در گورستانی بس زیبا وُ آرام اما بی کوچک‌ترین نام‌ونشان در بیابان‌های حوالیِ سگزی. چنان بی‌نشان بود که خیلی به‌سختی پیدا کردیم. با وجودِ این، این‌جا هم یکی از بسیار جاها بود که به اقلیت غبطه ‌خوردم. می‌شد دید که اقلیت، حتا اگر به‌خاطرِ میزانِ قلیلش هم که باشد، چه خوب می‌تواند و چه‌قدر می‌تواند از اکثریت «زیبا»تر باشد.

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

این یادداشت، که نامی هم بر آن نمی‌گذارم، از آن یادداشت‌هاست که خواننده احتمالن آخرش از خودش یا از نویسنده می‌پرسد «خب! که چی؟» باوجودِ این، برای من از آن قصه‌هاست که از کودکی در خاطر دارم و در طولِ سالیان بارها از پدرم شنیده‌ام وُ بازشنیده‌ام و از شما چه پنهان، چندباری هم در خلوت‌هام برای خودم تکرار یا درواقع همان حالت‌های پدرم را اجرا کرده‌ام. حالا هم خیال می‌کنم که با هر «چی»، به‌هرحال باید انگار با این نوشته و این نوشتن، این «بار» را از دوشِ خاطرم پایین بگذارم و اصلن شاید این قصه، بشود مایه‌ی نوشته‌ای که حرفی برای گفتن دارد یا از آن بهتر، شاید نمایش یا تاتری که آن حالت‌های پدرم را بشود اجرا کرد.
باری؛ این قصه به 6-7 سالگیِ من برمی‌گردد و من از آن، خاطره‌ای خیلی کم‌رنگ وُ مبهم دارم؛ بیش‌ترش آن‌چیزی‌ست که پدرم روایت/اجرا می‌کرد.
پدربزرگم، پدرِ پدرم، مسلمانِ شیعی و شیخیِ بسیار متعصبی بود. پدرم اگر در نوجوانی می‌توانست گاهی سوال‌هاش درموردِ دین و مذهب را که گاهی به جاهای باریک می‌رفت، از پدربزرگِ کم‌وبیش اهلِ کتاب وُ تاریخش بپرسد وُ کم‌تر فحش بخورد، از پدرش همان را هم نمی‌توانست. از آموزه‌های نحله‌ی شیخی، یکی هم این بود وُ است که در «غیابِ امامِ زمان»، هر حکومتی، حتا و چه‌بسا به‌خصوص حکومتِ دینی یا به‌اصطلاح «اسلامی»، باطل است. برای همین پدربزرگ کم‌ترین ارادتی به مدعیانِ این نوع حکومت یا هر حکومتی نداشت.
سالِ 56 پدربزرگ رفته بود زیارتِ عتبات. در نجف، یکی از دفعاتِ زیارتش از حرمِ امام علی، مصادف شده بود با ورود و حضورِ آیت‌الله خمینی در حرم. بعد پدربزرگ برگشته بود و این قصه را برای پدرم تعریف کرده بود که جوانِ اهلِ کتابی بود با نظرگاهی بیش‌وکم چپِ غیرمذهبی و البته سخت در تب‌وتابِ انقلاب وُ سرنگونیِ رژیمِ پهلوی.
یکی دو روز بعد از بازگشتِ پدربزرگ از زیارت، خانه‌ی پدربزرگ بودیم. در آن میانِ تلاطمِ آمدورفتِ مهمان‌ها، فرصتی دست داده بود و پدر وُ پسر چند دقیقه‌ای تنها شده بودند. گویا ما نوه‌های ریزودرشت هم آن وسط‌ها وول می‌خوردیم. پدرم از پدربزرگ پرسیده بود شما که خمینی را از نزدیک دیدید، حس‌تان بهش چی بود؟ پدربزرگ گفته بود: «سیّدِ خوشگلیه.» پدرم گفته بود با این کاری ندارم. حس‌تان را می‌خواهم. پدربزرگ گفته بود خیلی متکبر بود. دستش را جلو گرفته بود مردم پشتِ هم می‌آمدند می‌بوسیدند. خوشم نیامد. شاید هم این کار را می‌کرد که این عوامِ کل‌انعام نخواهند یک‌وقت صورتش را ببوسند. پدرم گفته بود باباجان! با این‌ها کاری ندارم. می‌خواهم ببینم حس‌تان، همان لحظه که دیدیدش چه بود؟ خوش‌تان آمد ازش؟ پدربزرگ کمی فکر کرده بود و گفته بود: «نَعَ!»                                                          شهریور 04

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

از روزنگاری‌های جنگ و هسته‌های نوشتن

22 اسفند 04/ دیگری          

 دیشب، حدود 2 صبح از خواب پریدم؛ به صدای هم‌زمانِ یکی بلندگوی نکره‌ای در دوردست اما واضح که به نوحه وُ شعار می‌نالید؛ و دومی صدای بلندِ موسیقی وُ پای‌کوبیِ همسایه‌ی دیواربه‌دیوار. این یکی از نمودهای دوگانه‌ی به‌ظاهر متضادی‌ست که ما یا من در این مملکت در آن و با آن به‌سر می‌بریم. این دوگانه، به‌ظاهر متضاد یا متناقض است اما درواقع تفاوتِ چندانی با هم ندارد. البته آن اولی، از بلندگوی رسمی و به‌مراتب سیطره‌طلب‌تری برخوردار است، عربده‌اش حوزه‌ی وسیع‌تر وُ عمومی‌تری را دارد و حقوقِ افرادِ زیادتری را زایل می‌کند، ایدولوژیک‌تر و مخرب‌تر و وقیح‌تر است و... اما هردو به‌نظرم در یک مقوله‌ی اساسی مشترک‌ است و آن غیابِ «دیگری»ست؛ یا درواقع غیابِ درکِ دیگری؛ غیابِ شعوری که «دیگری» را بشناسد یا به‌جا آورَد. در اولی، «دیگری»، علاوه‌بر همه آن دیگرانی که ناخواسته در حوزه‌ی صدای به‌غایت نکره‌ی آن بلندگوی عمومی (که من صدا وُ جملاتش را از فاصله‌ی حدود 300 متری کم‌وبیش به‌وضوح می‌شنوم) قرار دارند و به‌خصوص در آن وقتِ شب (یا صبح) بی‌شک آسایش‌شان به‌کل زایل شده است، هم‌چنین عبارت است از هر «دیگری» که نمی‌خواهد به هر دلیل در عزای «رهبرِ شهید» شرکت کند. اگر من عزادارم، همه باید عزادار باشند. درواقع نوعی تمام‌خواهی به‌مثابه و به‌واسطه‌ی نقضِ هر «دیگری».

[امروز سوم یا چهارم تیرماه 05 است. روزِ عاشورا. کمی از «آیینِ» صبح‌گاهی و صبحانه‌مان گذشته است. صبحِ آرامِ زلالی‌ست. به‌دلایلی امروز از صبح‌های دیگر سبک‌بال‌ترم. به مریم می‌گویم فعلن همه‌چیز خبس! با تاکید روی «فعلن». از گفتنِ این جمله 10 دقیقه نمی‌گذرد که صدای بلند و فراگیرِ نوحه از خیابان می‌آید. کمی صبر می‌کنم به این خیال که لابد از پخشِ یک ماشین است وُ می‌گذرد؛ اما نمی‌گذرد. به کوچه می‌روم. در پیاده‌روی خیابان، جمعی تنابنده‌ی سیاه دو بلندگوی خیلی بزرگ گذاشته‌اند و ضربانِ تمپوی سینه‌زنی وُ نوحه، تمامِ ظرفیتِ شنیداریِ حیاط وُ محله را مصادره کرده است و خیالِ قطع‌شدن یا کم‌شدن هم ندارد. درهای چارطاق به حیاط وُ هوای تازه را می‌بندیم و خودمان را در صدای بلندِ موزیک‌هایی که حداقل خودمان انتخاب کرده‌ایم، حبس می‌کنیم. خودمان را حبس می‌کنیم؛ شاید منفعلانه‌ترین وُ محافظه‌کارانه‌ترین کاری که می‌شود کرد؟]

در نمونه‌ی دوم (صدای پای‌کوبیِ همسایه)، اگرچه این «دیگری» فقط یک همسایه‌ی ناقابل مثلِ من است، اما نفسِ نادیدنِ دیگری در این نمونه هم واضح است. نکته این است که به‌نظرم نمی‌شود این «دیگریِ» خصوصیِ ناقابل را در مقابلِ آن «دیگریِ» بزرگ وُ عمومی، ناچیز وُ کم‌اهمیت شمرد. همان‌طور که روشن نکردنِ چراغِ راه‌نما در رانندگی فقط روشن نکردنِ یک چراغِ کوچک نیست و حجابِ اجباری هم فقط «یک تکه‌پارچه» نیست.

چندسال پیش آقای علی میرزایی (سردبیر مجله «نگاهِ نو») در مصاحبه‌ای با استاد سمیعی گیلانی، از او پرسیده بود که به‌نظرِ استاد، مهم‌ترین مشکلِ ایرانِ معاصر چی‌ست؟ سوالِ کلانِ به‌نظرم مسخره‌ای بود و استاد هم از زیرِ پاسخ، به‌ظرافت شانه خالی کرد. از آن یک کلمه‌ی یوسف‌خانِ مستشارالدوله در «رساله‌ی یک کلمه» که بگذریم، من همیشه با خودم فکر می‌کنم اگر این سوال را از من بپرسند، عرض می‌کنم که احتمالن همین غیابِ درکِ «دیگری». سعدی گفت: «گفت آن گلیمِ خویش به‌در می‌بَرد ز موج / وین سعی می‌کند که بگیرد غریق را».

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

از روزنگاری‌های جنگ

2 فروردین 05/ مردمِ جنگ

صدری الخیاری، پژوهش‌گر و فعالِ سیاسیِ تونسی، در مقاله‌ی «مردم و مردمِ سوم»، به مفهومِ روشن‌گری اشاره می‌کند: «قوام آمدنِ مردم». او در زیرتیترِ «مردم در تقابل با چه کسی قوام می‌گیرند؟»، انواعِ مردم و «قوامِ» مردم را برمی‌شمارد. می‌نویسد: «درست است که آن عناصری که ازقرار معلوم به مردم قوام می‌بخشند با هم جمع نمی‌شوند و در هم ادغام نمی‌شوند [...]، اما همین که عنصری بیرون از مردم[،] که خصم بالقوه‌ی مردم است[،] پدیدار شود[،] همه‌ی این عناصر می‌توانند به‌صورت قدرت بالقوه‌ای برای بسیج جمعی درآیند و معنای سیاسی یابند.»[1]

با چنین تحلیلی می‌توانم «سکوت» یا به خیابان نیامدنِ مردمِ مخالفِ جمهوری اسلامی را در زمانِ جنگ‌های اخیر، دقیق‌تر بفهمم. این «سکوت» را در جریانِ جنگِ حاضر و پس از قتل‌عامِ دی 1404، البته می‌توان به نوعی ترس یا حتا امتناعِ تاکتیکی از بی‌رحمیِ سپاهِ پاسداران نسبت داد؛ اما به‌نظرم موضوع فقط این نیست؛ همان‌طور که تعبیرِ رسمی و حکومتیِ «اتحادِ مردم با حکومت درمقابلِ دشمنِ خارجی» هم، تقلیل و ساده‌سازی یا مصادره‌به‌مطلوبِ این «سکوتِ» پیچیده است. درعوض خیال می‌کنم حالا، علاوه‌بر واهمه از بی‌رحمیِ سرکوب (که به‌مراتب بی‌رحم‌تر هم شده شاید چون بی‌پدر وُ صاحب هم شده است)، آن‌چه سبب می‌شود مردم به خیابان نیایند و به‌خصوص در غیابِ اینترنت و رسانه‌ی آزاد، تقریبن هیچ فاعلیتی در مخالفت با نظام یا باقی‌مانده‌ی نظامِ موجود نبینیم (حتا دیوارنویسی‌های مخالفِ رژیم)، همین نوعی «قوام» است درمقابل یا درمواجهه با حمله‌ی خارجی یا همان «عنصری بیرون از مردم». منظورم البته از «درمقابل»، فقط در مخالفت با این حملات نیست (که می‌دانیم کم نیستند «مردم»ی که اتفاقن از این حمله‌ها خیلی هم مسرورند)؛ منظورم شکل‌گیریِ نوعی دوگانه‌ی داخلی و بیرونی‌ست و شکل‌گیری و قوامِ نوعی وفاقِ نانوشته‌ی داخلی درمقابلِ یک «بیرون» که از اراده‌ی «ما» هم بیرون است؛ پس چه‌بسا برای همین هم «ما» با آن همراه نمی‌شویم.

این ایده را به‌شکل و از زاویه‌ی دیگری هم می‌شود توضیح داد که ترجیح می‌دهم آن را به‌صورتِ یک پرسش طرح کنم:

آیا حمله‌ی به‌اصطلاح «پیش‌دستانه»ی خارجی با چنین فراگیری، برخلافِ ادعا یا  هدفِ خود، سبب نشده نوعی «مردم» در داخل «قوام» (قوامِ منفی؟!) بگیرند که لاجرم تماشاگرند چون کاری جز تماشا در این آتش‌افروزی نمی‌توانند داشته باشند؟ و آیا همین سبب نشده است «مردم»ی شکل بگیرند یا بگیرد متفاوت با «مردم»ی که قرار است یا قرار بود قیام کنند؟ به‌عبارت دیگر، آیا این جنگ، فارغ از این‌که تا چه حد در تحققِ اهداف و پیش‌بینی‌های امریکا و اسراییل موفق بوده یا نه، «مردم» را منفعل و تماشاگر نکرده و یا در بهترین حالت، آن‌ها را «منتظر» نکرده و بیش‌ازپیش در وضعیتِ «صبر» قرار نداده است؟ [مفاهیمی که جای بحث و پرداختن دارد] یعنی آن‌ها را تا اطلاع ثانوی به کناره نیفکنده؟...

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

کاربرِ گرامی

سه‌شنبه 22 اردی‌بهشت 05

کاربر گرامی، شماره تلفن همراه شما برای فعال‌سازی «اینترنت پرو» تأیید شده است. برای دریافت لینک پرداخت اشتراک،  لطفاً کد زیر را شماره‌گیری کنید:

*10*3275#

پس از شماره‌گیری، لینک پرداخت برای شما پیامک خواهد شد.

مبلغ اشتراک:

000/800/19 ریال + 10% مالیات بر ارزش افزوده (به همراه 50 گیگابایت اینترنت هدیه)

توجه:

-‌ به‌جز مبلغ اعلام‌شده، نیاز به پرداخت هیچ هزینه‌ دیگری نمی‌باشد.

- هر کد ملی فقط برای یک شماره تلفن همراه امکان فعال‌سازی اینترنت پرو را دارد.

خب، انگار به‌سلامتی صلاحیتِ ما هم برای «برخورداری» از نعمتِ «اینترنتِ پرو» تایید شد! این پیامک هم جوازش! جای بسی تاسف است! باید نه برای روزنامه‌ها که برای خودم تسلیتی بفرستم.

چند روزی، بل‌که چند هفته وُ ماهی از این توزیع و تبعیضِ «برخورداری» از اینترنت، این حقِ ملی وُ مسلّم (بسی مسلّم‌تر از انرژیِ هسته‌ای)، در میانِ مردمِ ایران می‌گذرد. (جمله‌ی عجیبی شد!) به‌عبارتِ روشن‌تر، چند ماهی می‌گذرد که به‌ظاهر دولت یا درواقع سپاهِ پاسداران، امکان یا حق یا مجوزِ خریداریِ «اینترنتِ پرو» را به برخی آحادِ شهروندانِ ایرانی اعطا می‌کند؛ شهروندانی که «صلاحیتِ» آن‌ها تایید شود.

درحالی که از شروعِ جنگِ اخیر، یعنی از کمی کم‌تر از 3 ماه پیش، همان اینترنتِ نه‌چندان پرسرعت با کلی فیلترینگ هم از مردم دریغ شد و پس از چندی، فقط آب‌باریکه‌ای بسیار بی‌رمق، تحتِ عنوانِ «اینترنتِ ملی» در دسترسِ ایرانی‌هاست، حکومت حالا کَلَکِ تازه‌ای تحتِ برندِ «اینترنت پرو» را، به‌مثابه فرصت یا لابد لطف و به ثمنِ بَخس(!)، دراختیارِ جمعی برگزیدگان و تایید‌شده‌ها (غیر از «سیم‌کارت سفید»ها) قرار می‌دهد. با پرداختِ مبلغِ فوق‌الذکر، گویا برای مدتِ یک‌سال، یک اینترنتِ متعارف («متعارف» در کشورهای «عادی») برای فقط یک نفر آن هم از طریقِ گوشیِ همراه، باز می‌شود که یکی از امکاناتِ فوق‌العاده‌اش(!) گویا نداشتنِ فیلترینگ است! خلاصه: امکاناتی متعارف و عادی که وظیفه‌ی یک دولتِ «عادی»ست که برای شهروندانش، با دریافت مبالغی معقول، فراهم کند، در این مرزِ پرگهر به‌صورتِ «آفر»های فوق‌العاده یا «پرو»، در ازای مبالغِ فوق‌العاده، دراختیارِ مردم قرار می‌گیرد. «از دست و زبانِ که برآید کز عهده‌ی شکرش به‌در آید»!

بنده البته آن شماره‌ی مضحک را «شماره‌گیری» نمی‌کنم و این «شماره‌گیری»نکردن یا نخریدنِ «اینترنتِ پرو» را نوعی مقاومت به شیوه‌ی خودم می‌شمارم. (خیلی‌ها به این حرف‌ها می‌خندند. آن‌ها هم که نمی‌خندند منتظرند ببینند ما تا کی در اکراهِ «اینترنتِ پرو» تاب می‌آوریم!) اما چیزی که به‌خصوص دل‌خور و متاسفم می‌کند این است که من «تأیید» شده‌ام. البته موضوعِ تعیینِ صلاحیت (بخوانید «تبعیضِ») افراد برای برخورداری از «امتیازِ» «اینترنتِ پرو» وُ از این حرف‌ها، هرچه می‌گذرد انگار بیش‌تر یک شایعه یا شوخی‌ست. وگرنه حکومتی که در این اوضاع از هر سوراخ‌موشی که سرانِ زنده‌اش در آن‌ می‌چپند دنبالِ پول می‌گردد، دستِ رد به سینه‌ی هیچ «2 میلیون‌تومانیِ» با‌صلاحیت یا بی‌صلاحیتی نمی‌زند.

به‌هرحال، موضوعِ حرفِ من در این نوشته که هی از آن دور می‌شوم، این است که من توسطِ یک حکومتِ اطلاعاتی و نظامیِ فاسد، تایید شده‌ام یا حداقل رد نشده‌ام و این برایم بسی مایه‌ی سرافگندگی‌ست.

در طولِ بخشِ فعال و بالغِ زندگی‌ام، که با نهایتِ تاسف تاکنون مصادف بوده است با حاکمیتِ نظامِ جمهوریِ اسلامی، به شکل‌های مختلف و کم یا زیاد در معرضِ تعیین‌صلاحیت‌های گوناگون قرار گرفته‌ام. تعیینِ صلاحیت (یا درواقع انواعی از رسمیت‌بخشی) از کارکردهای متعارفِ «دولت» است؛ اما صلاحیت‌های اخلاقی و ایدولوژیک، بیش‌تر تافته‌های جدابافته‌ی حکومت‌های دیکتاتوری، به‌خصوص دیکتاتوری‌های دینی‌ست. در این مرزِ پرگهر هرچه به سال‌های دورتر و دهه‌ی 60 و 70 برمی‌گردیم، این تعیینِ صلاحیت‌ها، بیش‌تر و بیش‌تر می‌شود؛ از درس خواندن تا درس دادن تا فارغ‌التحصیلی تا هرنوع استخدامِ دولتی تا تجارت وُ تولید و خلاصه هرنوع یا اغلبِ انواعِ رسمیتِ حقیقی و حقوقی و بالاخره حتا در «صنعتِ مرگ». آن سال‌های اواخرِ دهه‌ی 60 که من می‌خواستم به دانشگاه بروم، پس از امتحاناتِ «علمی»، در مصاحبه‌های «عقیدتی» و «تحقیقات» رد می‌شدم؛ آن‌قدر که عطای دانشگاه را به لقایش بخشیدم و دانشگاه را از فیضِ حضورِ خویش محروم ساختم![1]

آن روزها از این که از تحقیقات و تعیینِ صلاحیت‌ها رد می‌شدم، یعنی صلاحیتم تایید نمی‌شد، خیلی دمغ می‌شدم. بعدها، پس از آن‌که آن عطا را به لقایش بخشیدم، کم‌کم و شاید به‌گونه‌ای ناخودآگاه، این نوع ردِ صلاحیت‌ها، شد نوعی اعتبار که به آن‌ها مباهات هم می‌کردم. درواقع من و خیلی‌های دیگر، در نوعی «وضعیتِ اقلیتی» به‌سر می‌بردیم؛ خواسته یا ناخواسته. پدری که از آموزش‌وپرورش اخراج شده بود، عمویی که اعدامِ سیاسی شده بود، خاله‌ای که چند سال زندانِ سیاسی کشیده بود، بستگانِ دورونزدیکی که یا در زندان بودند یا فراری یا اعدام می‌شدند، حکومتی که مدعی بودیم از ما نیست و ما هم از آن نیستیم و... ما را در این «وضعیتِ اقلیتی» قرار می‌داد (گو آن‌که «وضعیتِ اقلیتی» یا نقیضِ آن را، باید در نمودهای بطیی‌تری هم تبیین کرد)؛ وضعیتی که نوعی تمایزِ منزلت‌آمیز را برای آحادش دست‌وپا می‌کرد؛ اما هم‌زمان، برای تاب‌آوردن در این تمایز (که خیلی وقت‌ها مرزِ واضحی با ناکامی نداشت) هم باید پوستِ کلفتی داشته باشید. در مدرسه‌هایی که می‌رفتیم، کابوسِ من، یکی این بود که شغلِ پدرم را بپرسند (یا در حرفه‌ام بپرسند شما کدام دانشگاه بوده‌اید؟)؛ اغلبِ بچه‌ها مثلِ بچه‌ی آدم یک شغلی می‌گفتند اما منِ «اقلیتیِ» «متمایز» نمی‌دانستم شغلِ پدرِ اخراجی‌ام را چه باید بگویم. (مولفه‌های وضعیتِ «اکثریتیِ» این‌جانب هم البته کم نبود و نیست.)

ردِ صلاحیت‌ها، من یا ما را در نوعی اقلیت یا نارسمیت قرار می‌داد که شخصن برای این‌ها اعتبارِ خیلی بیش‌تری از هر اکثریت یا رسمیتی قایل بودم و کم‌وبیش هستم. به‌عبارتِ معکوسش، هر تاییدِ صلاحیتی (مثلِ همین «تأییدِ» گوشیِ همراهِ من برای «فعال‌سازیِ» «اینترنت پرو»)، مرا در سَمتِ اکثریتی قرار می‌دهد که همواره از آن فراری و منزجرم.

حالا که فکرش را می‌کنم و به‌واسطه‌ی این نوشتن، خودم را دقیق‌تر می‌خوانم، می‌بینم چه‌بسا این گریز از اکثریت و رسمیت، گاهی برای من مثلِ املای ننوشته‌ای بوده که خب، بالطبع غلط هم ندارد. درواقع خیلی وقت‌ها، ردِ صلاحیت‌ها سبب می‌شود که ما اساسن به مرحله و منصه‌ی املا نوشتن یا همان «محکِ تجربه» نرسیم. این‌جور وقت‌هاست که اقلیت و نارسمیت، بیش‌تر نوعی راهِ فرار یا جای قایم‌شدن است؛ جایی حتا گاهی برای گریز از خود. خیلی وقت‌ها ما در این سَمتِ اقلیت و نارسمیت است که یا املا را نمی‌نویسیم یا غلط می‌نویسیم اما خودمان و خیلی‌ها سخت نمی‌گیریم؛ و در همین سَمتِ اقلیت است که می‌گوییم و می‌توانیم بگوییم «نشد! نگذاشتند وگرنه...»

باوجودِ این، هیچ‌کدامِ این حرف‌ها، مسئولیت و نقشِ فاسدِ متولیانِ تقریبن همه‌ی انواعِ تعیینِ صلاحیت‌ها را _از (فاسدترینش) شورای نگهبان تا «اینترنتِ پرو» و حتا مواردِ خیلی جزیی‌تر_ منتفی نمی‌کند. اما درعین‌حال و علاوه‌بر مسئولیتِ این متولیان، برخی از خودِ ما به‌اصطلاح اقلیت‌ها هم در شکست‌ها و ناکامی‌های خود نقشِ موثری داریم. و این وقتی‌ست که موقعیت یا وضعیتِ اقلیتی، به یک وضعیتِ قهرمانی، مظلومانه و رومانتیک حمل و تعبیر می‌شود.... (ناتمام)

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران

بو
(یک داستانِ کوتاه)
(ورسیونِ 3)

آرش اخوت

پیرمرد را سال‌ها بود ندیده بودیم. یعنی اولین وُ آخرین‌باری که دیده بودمش تو جشنِ عروسی‌مان بود. یک‌جایی در یک روستایی زندگی می‌کند انگار. عیال البته هزاربار تاحالا گفته که دایی‌جانش خودشان زیرِ بارِ بچه‌هاشان نرفته‌اند که بروند اروپا یا نمی‌دانم کجا زندگی کنند و زندگی در روستا را انتخاب کرده‌اند وگرنه پول‌شان حسابی از پارو بالا می‌رود وُ از این حرف‌ها. آن‌شبِ جشن خیلی زود آمد، آن هم چه آمدنی! انگارنه‌انگار که آمده جشنِ عروسی. فکر کنم همان لباسش که هرروز توی آن ده‌شان می‌پوشد، پوشیده بود وُ بلند شده بود آمده بود عروسی با آن عینکِ قاب‌کلفتش که از گردنش آونگون بود. بعد هم شام‌نخورده خداحافظی کرد رفت. هرچی هم هرکی بهش گفت خب شام بخورید وُ بروید هی همه‌اش می‌گفت مرحمت زیاد. مرحمت زیاد. اما ملت حسابی براش بالاپایین می‌گذاشتند. بلند که شد برود همه آدم‌عروس‌ها با هم جلو پاش بلند شدند. خب ما هم چند نفری‌مان جَو گرفت‌مان بلند شدیم. چندوقت پیش عیال گفت می‌خواهد دایی‌اش را دعوت کند دیگر بعد از این چند سال که خانه‌ی ما نیامده وُ این‌ها. گفتیم باشد. چند شب پیش برای شام آمد. یک چیزی پوشیده بود تو همان مایه لباسی که تو جشنِ عروسی پوشیده بود. یک کت‌وشلوارِ قدیمی و یک پولیور که هیچ ربطی به رنگِ کت‌وشلوارش نداشت. موهاش هم که انگار سال‌به‌سال رنگِ شانه نبیند. آمد نشست. تا عیال بود وُ باهاش گرم می‌گرفت که خب، هیچی. عیال که می‌رفت چایی چیزی بیاورد، من می‌ماندم با پیرمرد چه بگویم؟ اقلن یکی دیگر را هم دعوت نکرده بودیم این‌ها با هم گپ‌شان گرم شود. عیال می‌گوید دایی‌جان با هیچ‌کی گپش نمی‌شود. بدشانسیِ ما این یکی از آن خان‌دایی‌های خوش‌سخن وُ پرحرف وُ مجلس‌گرم‌کن هم نبود. فقط هرچی ازش بپرسی یک جوابی می‌دهد. عیال که رفت شام بیاورد دیگر واقعن مانده بودم چه کنم؟ تازه سفارش هم کرده بود جلو دایی‌ش تله‌ویزیون روشن نکنم. بلندشدم به بهانه کمک بروم تو آشپزخانه که عیال از همان‌جا توی آشپزخانه بُراق شد که لابد یعنی دایی‌جان را تنها نگذار. ما همین‌طور نشسته بودیم روبه‌رو هم. خان‌دایی‌جان هم که یا سیگار می‌کشید یا سرش را می‌انداخت رو سینه‌اش میانِ دو نخِ عینکش که ماشالله کم از طناب نداشت! اول فکر کردم چُرت می‌زند اما سرحساب که شدم فهمیدم نه. نمی‌دانم، شاید داشت تفکر می‌فرمود. سرش را می‌انداخت پایین و به گلِ قالی یا نمی‌دانم کجا خیره می‌شد. آخرش دیدم خیلی ضایع است همین‌طور بنشینم هیچی نگویم. یعنی خیرِ سرم میزبانم! دلم را زدم به دریا و قضیه بو را گفتم. خیلی هم بلند نگفتم که عیال نشنود دعوام کند. نمی‌دانم چرا فکر می‌کردم دایی دکتر است. بعد وسطِ این که داشتم تعریف می‌کردم یادم آمد گفتند حقوق خوانده خیلی سال پیش ولی یک‌روز هم نه کارِ وکالت کرده نه قضاوت. اما خب گفتم. گفتم بو می‌دهم. یک بویی می‌دهم. راستش مطمئن هم نیستم این بو از خودم باشد؛ یعنی مثلن از جسمم. یک بویی می‌دهم که هیچ‌کی جز خودم انگار نمی‌شنود. فقط خودم می‌شنوم انگار. یک‌جورهایی شبیهِ بویِ یک‌جور مانده‌گی‌. مانده‌گی نه. نمی‌دانم. شاید هم ترکیبی از چند بو. حتا یک‌جور بوی عطر هم دارد. انگار مثلن عطرِ مانده یا چیزی در این مایه‌ها. فقط هم این بو نیست. این روزها مدام بوهای بدی تو مشامم است: بو دودِ اگزوز، بو گاز، بو فاضلاب، بو عرقِ بدن، گاهی بو زباله، حتا بو سوخته‌گی؛ انواعِ سوخته‌گی. اما این بو همیشه هست؛ همیشه وُ همه‌جا بی‌صاحب ولم نمی‌کند. عیال می‌گوید توهّمِ بو دارم. بعید هم نیست ازبس ملایم وُ مرموز است. اما اغلب آن‌قدر واضح وُ واقعی‌ست که حتم دارم از توهّم وُ این‌ها گذشته. عیال می‌گوید چه بویی؟ توصیف کن! اما من هرکاری می‌کنم نمی‌توانم. مثلِ طعم است. طعم‌ وُ مزه را که نمی‌شود توصیف کرد. عیال می‌گوید خب مثلن شبیهِ چه بویی؟ بعد آن‌قدر چیز ردیف می‌کنم که حوصله‌اش سر می‌رود. می‌گوید بوی بد مثلن؟ می‌گویم بدِ بد نه اما خوب هم نیست اصلن. انگار یک‌جای کار می‌لنگد. می‌گوید چه کاری؟ می‌گویم چه می‌دانم؟ کار دیگر! کارِ زندگی. می‌گوید کارِ زندگی؟ وا! بعد می‌گوید برو خدا را شکر کن بوی خیلی بدی نیست. شاید راست می‌گوید. مثلن بوی مدفوع نیست. یا بوی جنازه. بو جنازه را البته تاحالا هیچ‌وقت نشنیده‌ام ولی می‌دانم که بوی وحشت‌ناکی‌ست. همه می‌دانند! چند سال پیش فقط یک‌بار بو جنازه‌ی فاسدشده را شنیدم اما نه از خودِ جنازه. یک پرونده‌ای بود؛ ظاهرن خودکشی ‌وُ از این حرف‌ها. یک بابایی خودش را تو یکی از روستاهای حوزه‌ی ما تو حمامِ خانه‌اش کشته بود و خانواده‌اش سه-چار روز بعد خبردار شده بودند. یعنی همسایه‌ها از بوی گند فهمیده بودند. اضافه‌کاری مانده بودم احضاریه‌ها را تمام کنم. همه هم رفته بودند. من هم می‌خواستم بلند شوم بروم دیگر، یک‌دفعه پرونده را روی میزِ مدیردفتر دیدم. کنجکاو شدم ورقی بزنم. هرچه جلوتر می‌رفتم یک بوی مرموزِ بدی بیش‌تر وُ بیش‌تر می‌شد. یک‌دفعه یک صفحه را که ورق زدم یک برگه‌ی خط‌دار با یک دست‌خطِ خیلی بدِ کلاس‌ابتدایی، پر از لکه‌های شبیهِ چربی جلو روم بود و چه بوی لعنتی هم می‌داد. وصیت‌نامه یارو بود که تو جیبِ شلوارش پیدا کرده بودند. وصیت‌نامه را که ورق زدم، عکسِ جنازه خشکم کرد. یک جنازه‌ی بادکرده وسطِ یک حمام که از یک‌عالمه کرم سفید شده بود. مرتیکه بالاتنه‌اش لخت بود و یک شلوار شبیهِ شلوارسربازی، پاش. لابد وصیت‌نامه هم تو یکی از جیب‌های همین شلوار بوده. یادم است از آن روز تا چند روز بو جنازه، هرجا می‌رفتم تو سرودماغم بود. تقصیرِ خودم بود البته. مثلِ خودآزارها هی کاغذِ وصیت‌نامه را می‌آوردم نزدیکِ دماغم و بو می‌کردم. نمی‌دانم چه مرضی بود؟ بوی عجیبی بود. مگر همین بوی جنازه‌ی فاسد‌شده را کسی می‌تواند توصیف کند؟ تا نشنوی نمی‌فهمی چه بویی‌ست. مثلِ وقتی آن یارو استوارِ پاسگاهی که رفته بودند سرِ جنازه می‌گفت وُ من نمی‌توانستم درست بفهمم از چه بویی حرف می‌زند؟ یارو استواره غولتشنی هم بود. آمده بود دنبالِ پرونده داشت برا مدیر‌دفتر تعریف می‌کرد که هیچکی جرات نمی‌کرده آن جنازه را از جا بلند کند، آخرش این بابا می‌بیند نمی‌شود، می‌رود جلو، جنازه را بغل می‌زند، می‌آورد از حمام بیرون. دیوانه! می‌گفت تا یکی دو روز از خودم بدم می‌آمد. روم نشد ازش بپرسم هنوز هم بو جنازه می‌شنود؟ آن‌روز عصر مثلِ خواب‌گردها رفتم خانه؛ عینهو مات‌ومبهوت‌ها. تو اداره دو-سه‌بار دستم را با صابون شُستم. خانه هم که رفتم چندبار شُستم اما همه‌اش حس می‌کردم چربیِ کاغذِ وصیت‌نامه به انگشت‌هایم چسبیده و خودم هم بو جنازه می‌دهم. می‌ترسیدم از عیال هم بپرسم بو بدی می‌دهم یا نه، تازه مشکوک شود و یک خیالاتی با خودش کند. آخرش دل زدم به دریا و ازش پرسیدم من بو بدی نمی‌دهم؟ نشسته بود رو کاناپه کنارم و داشت تلویزیون تماشا می‌کرد. بِربِر نگاهم کرد؛ بعد با اکراه سرش را یک‌کم آورد جلو و بو کشید. بعد یک‌جوری انگار یک بویی شنیده سرش را بُرد عقب اما گفت نه. چیزِ خاصی نمی‌فهمم. بعد گفت چه‌طور؟ نمی‌دانستم چه‌طوری براش بگویم؟ آخرش دیدم هرچی ‌جز راستش را بگویم کار خراب‌تر می‌شود. اصلِ داستان را براش گفتم. تا داشتم می‌گفتم همه‌اش زل زده بود بهم و آخرش هم دهنش را یک‌جوری کج کرد که یعنی وا! و پا شد رفت مستراح. بعد دیگر تا چند روز هرجا می‌رفتم بو جنازه می‌آمد. آن بو البته هرروز کم‌تر وُ کم‌تر شد و آخرش هم تمام شد رفت پیِ کارش. ولی این بو خیلی وقت است دست از سرم برنمی‌دارد. هان! یک‌کمی به بو شاش هم می‌برَد. بو شاش هم از آن بو عجیب‌هاست! مردم خیال می‌کنند بو مدفوع از ادرار بدتر است. اما به‌نظرِ من بو ادرار، یک‌جورهایی مرموز وُ، چه می‌دانم، لعنتی‌ست. ملایم وُ مداوم است. ول نمی‌کند. یک‌جور بو مانده‌گیِ عجیبی می‌دهد که تندوتیزیِ خودش را هم دارد. عادت به عطروادکلن هم ندارم. داشتم، یک چیزی می‌زدم به خودم بل‌که رو این بو را بگیرد. تازه آدم به بو عطروادکلنِ خودش خیلی زود عادت می‌کند. به بو تنِ خودش هم عادت می‌کند. مثلِ آن آقای مهندسِ کارشناسِ دادگستری که گاهی می‌آید برای پرونده‌ای. هروقت می‌آید همه عزا می‌گیرند ازبس بو عرق می‌دهد؛ عرقِ بدن. یک‌جورِ عجیب‌غریبی. من هیچ‌وقت از هیچ‌کس این‌قدر بوی تندِ عرق نشنیده‌ام. خب خودش حتمن بو عرقِ زیربغلِ خودش را نمی‌شنود که این‌جوری‌ست. ما هم تا چند دقیقه‌ای کلافه‌ایم اما کم‌کم عادت می‌کنیم. اصلن آدم به هر بویی زود عادت می‌کند. پس چرا مشامِ من به این بوی لعنتیِ خودم عادت نمی‌کند؟ حتا وقتی سرم گرم است یا حسابی مشغولِ کارم و تو این‌همه کاغذ وُ پرونده دارم غرق می‌شوم هم هرازگاهی این بو را می‌شنوم. مغز وُ سر وُ مشامم پر است. وقت‌هایی که تنهام، به‌خصوص از چند روز پیش که میزم را گذاشته‌اند تو این اتاق یا دراصل انباری، یا تو ماشین، فکر می‌کنم نکند این بو از خودم است و اگر کسی بیاید تو، می‌شنود. هی خودم را بو می‌کنم. چاق هم نیستم که بگویم بوی چاق‌ها را می‌دهم. یک‌روز تو خانه تمام لباس‌هام را درآوردم و یکی‌یکی بو کردم. حتا شُرتم هم بو کردم! اگر بگویید ذره‌ای بو بدی هیچ‌کدام می‌دادند. از راه رسیده بودم خانه و فقط پیراهنم بفهمی‌نفهمی یک بو عرقِ ملایمی می‌داد؛ تازه اگر زیرِ بغل‌هایم را بو می‌کردم. حتا شرتم هم هیچ بویی نمی‌داد. جورابم هم همین‌قدر که تازه از کفش درآمده بود؛ آن هم کفشِ بندی. حتا ریش‌هایم را جمع کردم جلوی دماغم و هی بو کشیدم. هیچی! اما آن بو مدام تو مشامم بود و هنوز هم هست. از توهّم وُ این‌ها هم گذشته. یک چیزی‌ست انگار فقط خودم می‌شنوم. خواهرِ عیال که ماشالله خیلی ادعای اطلاعاتِ پزشکی‌اش می‌شود یک‌بار می‌گفت (عین خودش) می‌گم نکنه عفونتی چیزیه؟ به خودم هم نمی‌گفت. به عیال می‌گفت اما جلو خودم. نمی‌دانم چرا به خودم نمی‌گفت. بعد عیال انگار ترجمه کند برگشت به من گفت عفونت و اینا نیست؟ گفتم عفونت؟ گفت عفونت. گفتم عفونتِ چی؟ برگشت به خواهرش گفت عفونتِ چی؟ خواهرش باز هم به من نگاه نکرد. گفت عفونت. عفونتِ داخلی. عیال برگشت نگاهم کرد. انگار بگوید خب، شنیدی که. بعد رفتیم یک مشت آزمایش ‌وُ این‌ها دادیم اما هیچی نبود که نبود. بعدِ چندوقت دوباره خانم دکتر فرمودند توموره! این را دیگر جلو خودم نگفت. عیال‌جان آمد گفت می‌گم این توهّمِ بو وُ اینا می‌تونه نشونه تومورو اینام باشه ها! شَستم خبردار شد دوباره خواهرش تشخیص گذاشته. گفتم تومور؟ تومورِ چی؟ یک‌جوری بفهمی‌نفهمی زیر لبی گفت: مغزی. بعد خلاصه تا مدتی کارِ ما این شد که برویم پیشِ دکترِ مغز وُ اعصاب وُ این‌ها و ام‌آرآی وُ این‌ها. اما هیچی نبود. حالا باز جا شکرش باقی‌ست که دیگران نمی‌شنوند ظاهرن. دیگر عقلم به جایی قد نمی‌دهد. واقعن وقتی یک بویی هرجا آدم می‌رود دنبالش است و دیگران هم نمی‌شنوند و دماغش هم بهش عادت نمی‌کند، منبعش کجا می‌تواند باشد؟
پیرمرد، اول که شروع کردم به تعریف‌کردن، سرش را آورد بالا و بدونِ این که نگاهم کند گوش کرد. بعد کم‌کم دوباره سرش را برد پایین رو سینه‌اش اما معلوم بود هنوز دارد گوش می‌دهد. گوشش سنگین است. گوشش را می‌گرفت سمتِ من و کمی کج می‌شد به این‌طرف و گاهی زیرلبی یک «عجب»ی هم می‌پراند؛ اما فقط همین. بعد آخرهای تعریف‌کردنِ من دیگر عیال داشت میز را می‌چید. من که داستان را تمام کردم دیدم عیال ایستاده پشتِ اوپن و دارد کجکی زاغ‌سیاهِ دایی را چوب می‌زند. معلوم بود فهمیده من موضوع را برای خان‌دایی تعریف کرده‌ام ایستاده عکس‌العملش را ببیند. دایی چند ثانیه‌ای هیچی نگفت اما سرش را بفهمی‌نفهمی تکان می‌داد. یک لبخندِ کم‌رنگی هم روی لب‌هاش می‌شد دید. بعد یک پوزخندِ ملایمی زد و یک کلمه‌ی عربی پراند. من که اصلن نفهمیدم چی‌چی گفت. عیال هم نگرفت. هم‌زمان یک‌جورِ ضایعی با هم گفتیم: «چی؟» دایی فرمود هیچی. بعد نشستیم در یک سکوتِ مبسوطی شامِ نه‌چندان مبسوطی خوردیم. من که همه‌اش فکر می‌کردم بو فاضلاب می‌آید. یک‌بار هم از همان وسطِ شام پا شدم رفتم آب ریختم تو سینکِ آشپزخانه. عیال فهمیده بود من چه مرگم است زیرلب گفت بو نمیاد. بعد که شام خوردیم وُ نشستیم عیال آمد به دایی گفت دایی‌جان این که گفتید اون‌موقع چی بود؟ دایی اول یادش نیامد یا خودش را زد کوچه علی‌چپ، گفت چی گفتم؟ عیال گفت همون که به این گفتید. آن‌وقت دایی گفت: هان! چیزِ مهمی نبود و دوباره پوزخندی زد. عیال پاشد از رو میزتلفن یک‌تکه کاغذ آورد گذاشت جلو دایی کنارِ کاسه آجیل وُ زیرسیگاری و گفت می‌شه بنویسیدش؟ دایی نگاهی‌ش کرد؛ سیگارش را گذاشت لبش؛ عینکش را از روی سینه‌ برداشت گذاشت به چشم‌هاش؛ کاغذ وُ قلم را برداشت؛ با آن انگشت‌های کشیده‌ی استخوانی‌اش روی کاغذ چیزی نوشت، گذاشت همان‌جا که برداشته بود و از جا بلند شد وُ خداحافظی کرد رفت. آن‌وقت بود که کاغذ را برداشتیم و دیدیم نوشته «نفثة‌المصدور». زکی! خب این یعنی چی؟ ما که نفهمیدیم.

اصفهان. زمستان 1400

<آرش اخوت cooob@hotmail.com> 0درحضور ديگران